अध्याय २ रा – श्लोक – २० वा

श्रीमद् भगवद् गीतेच्या २ ऱ्या अध्यायातील २० व्या श्लोकाचे विवेचन

१. प्रस्तावना

मागील १९ व्या श्लोकात श्रीकृष्णांनी स्पष्ट केले की आत्मा अकर्ता आहे, तो मारत नाही आणि मरतही नाही. आता या २० व्या श्लोकात ते या विधानाचा सविस्तर उलगडा करतात. जगातील सर्व भौतिक गोष्टींना ‘जन्मापासून मृत्यूपर्यंत‘ विविध बदलांच्या अवस्थांमधून जावे लागते. परंतु आत्मा या सर्व बदलांच्या पलीकडे कसा आहे, याचे अत्यंत ओघवत्या आणि ठाम शब्दांत वर्णन या श्लोकात केले आहे. हा श्लोक म्हणजे वेदान्त तत्त्वज्ञानातील आत्म्याच्या अमर आणि शाश्वत स्वरूपाचा सर्वात प्रसिद्ध आणि सर्वोच्च उद्घोष आहे.

२. मूळ श्लोक आणि संधी विग्रह

न जायते म्रियते वा कदाचिन्नायं भूत्वा भविता वा न भूयः ।

अजो नित्यः शाश्वतोऽयं पुराणो न हन्यते हन्यमाने शरीरे ॥ २० ॥

संधी विग्रह

न जायते म्रियते वा कदाचित् न अयम् भूत्वा भविता वा न भूयः ।

अजः नित्यः शाश्वतः अयम् पुराणः न हन्यते हन्यमाने शरीरे ॥ २० ॥

३. शब्दार्थ

• न = नाही
• जायते = जन्मतो
• म्रियते = मरतो
• वा = किंवा
• कदाचित् = कोणत्याही काळात (कधीही)
• न = नाही
• अयम् = हा (आत्मा)
• भूत्वा = उत्पन्न होऊन / निर्माण होऊन
• भविता = (पुन्हा) होणारा आहे
• वा = किंवा
• न = नाही
• भूयः = पुन्हा
• अजः = जन्मरहित (ज्याला जन्म नाही)
• नित्यः = नेहमी राहणारा / कायम
• शाश्वतः = सनातन / चिरंतन / बदल न होणारा
• अयम् = हा (आत्मा)
• पुराणः = पुरातन / अनादी (सर्वांत जुना असूनही नेहमी नवा)
• न = नाही
• हन्यते = मारला जातो
• हन्यमाने = मारले गेले तरी / नाश झाला तरी
• शरीरे = शरीर

४. एकसूत्री विश्लेषण

श्रीकृष्ण म्हणतात: “हा आत्मा कोणत्याही काळात कधीही जन्माला येत नाही आणि मरतही नाही. तसेच तो एकदा निर्माण होऊन पुन्हा नव्याने अस्तित्वात येणार आहे असेही नाही. कारण हा आत्मा अजन्मा, नित्य, शाश्वत आणि पुरातन आहे. शरीराचा नाश झाला तरी या आत्म्याचा नाश होत नाही.”

५. आचार्यांचे मत

आदि शंकराचार्य या श्लोकावर भाष्य करताना ‘षड्भावविकार‘ (बदलांच्या सहा अवस्था – जन्मणे, असणे, वाढणे, बदलणे, झिजणे आणि नष्ट होणे) हा सिद्धांत अत्यंत स्पष्टपणे मांडतात. आचार्य स्पष्ट करतात की भौतिक शरीराला या सहाही अवस्था लागू होतात (जसे शरीराचा जन्म होतो, ते वाढते आणि शेवटी मरते), पण आत्मा हा ‘निर्विकार‘ (कोणताही बदल न होणारा) आहे. ‘कदाचित्‘ या शब्दावर भर देताना ते सांगतात की भूत, भविष्य किंवा वर्तमान अशा कोणत्याही काळात आत्म्यामध्ये कोणताही बदल होत नाही. शरीर नष्ट होते तेव्हा आत्म्याचाही नाश झाला असे मानणे, हा माणसाचा सर्वात मोठा अज्ञानजन्य भ्रम आहे.

वेदान्त आणि यास्काचार्यांच्या ‘निरुक्त‘ ग्रंथानुसार (महर्षी वार्ष्यायणी यांच्या मतानुसार) या बदलांच्या सहा अवस्थांना संस्कृतमध्ये ‘षड्भावविकार‘ (षट् + भाव + विकार) असे म्हटले जाते.

१. जायते (जन्मणे)

२. अस्ति (अस्तित्वात असणे)

३. वर्धते (वाढणे)

४. विपरिणमते (बदलणे / रूपांतरित होणे)

५. अपक्षीयते (झिजणे / क्षीण होणे)

६. विनश्यति (नष्ट होणे)

श्रीमद् भगवद् गीतेचा सिद्धांत असा आहे की, हे सहाही विकार केवळ ‘देहाला‘ (शरीर आणि भौतिक प्रकृतीला) लागू होतात, शाश्वत ‘आत्म्याला‘ नाही.

६. ज्ञानेश्वरी

संत ज्ञानेश्वर माऊली या श्लोकाचे अत्यंत सोपे आणि मार्मिक विवेचन करतात. माऊली म्हणतात की, ज्याप्रमाणे ढग आकाशात निर्माण होतात आणि विरून जातात, पण मूळ आकाश (गगन) जसेच्या तसे राहते, त्याला जन्म किंवा मरण नसते. तसेच, मडक्याच्या (घटाच्या) आत असलेली पोकळी (घटाकाश), मडके फुटले तरी नष्ट होत नाही, ती महाआकाशातच विलीन असते. अगदी त्याचप्रमाणे, देहाचा जन्म आणि मृत्यू या केवळ प्रकृतीच्या अवस्था आहेत, त्यात वास करणाऱ्या आत्मतत्त्वाला मरण कधीच स्पर्श करू शकत नाही.

७. व्यावहारिक दृष्टिकोन

• Conquering the Fear of Death (मृत्यूच्या भयावर विजय): मृत्यू ही मानवी जीवनातील सर्वात मोठी भीती आहे. पण जेव्हा आपण जाणतो की मृत्यू केवळ शरीराचा आहे, माझा (आत्म्याचा) नाही, तेव्हा ही भीती नाहीशी होते. या जाणिवेतूनच थोर क्रांतिकारक आणि योद्धे हसत हसत मृत्यूला सामोरे जाऊ शकले.
• Ageless Mindset (वयातीत मानसिकता): आपण अनेकदा वाढत्या वयामुळे (शरीराच्या बदलांमुळे) निराश होतो. पण ‘मी पुराणः आणि नित्यः आहे‘ हा विचार आपल्याला मानसिकदृष्ट्या नेहमी तरुण आणि ऊर्जावान ठेवतो. म्हातारपण शरीराला येते, आत्म्याला किंवा आपल्या चैतन्याला नाही.
• Resilience in Crisis (संकटात अढळ राहणे): आयुष्यात जेव्हा सर्व काही नष्ट झाल्यासारखे वाटते, तेव्हा ‘माझे मूळ स्वरूप कोणीही नष्ट करू शकत नाही‘ हा विचार माणसाला पुन्हा शून्यातून विश्व निर्माण करण्याचे बळ देतो.

८. निष्कर्ष

या श्लोकातून स्पष्ट होते की, जन्म आणि मृत्यू या शरीराच्या धर्म-अवस्था आहेत, आत्म्याच्या नाहीत. आत्मा हा भूत, वर्तमान आणि भविष्य या तिन्ही काळांच्या पलीकडे असणारे एक चिरंतन, नित्य आणि स्वयंभू तत्त्व आहे. त्यामुळे अर्जुनाने शरीराच्या नाशाचा विचार करून शोक करणे पूर्णपणे अयोग्य आहे, हे श्रीकृष्णांनी येथे अंतिम सत्याच्या रूपात मांडले आहे.

९. पुढील वाटचाल