श्रीमद् भगवद् गीतेच्या २ ऱ्या अध्यायातील ७१
व्या श्लोकाचे विवेचन
१. प्रस्तावना
मागील (७० व्या) श्लोकात आपण पाहिले की, समुद्राप्रमाणे ज्याचे मन विशाल आणि स्थिर
आहे, त्यालाच खरी शांती
मिळते. हे समजल्यावर साहजिकच अर्जुनाच्या मनात असा प्रश्न निर्माण होतो की, “अशी अथांग शांती
मिळवण्यासाठी नेमके काय करावे लागते?
माणसाला
अस्वस्थ करणाऱ्या कोणत्या गोष्टींचा त्याग करणे आवश्यक आहे?” या प्रश्नाचे अत्यंत
अचूक आणि अंतिम उत्तर श्रीकृष्ण या ७१ व्या श्लोकात देत आहेत. संपूर्ण भगवद्गीतेचा
सार सांगणाऱ्या या श्लोकात शांतीचे रहस्य ‘मी‘ आणि ‘माझे‘पणाच्या (अहंकार आणि ममत्वाच्या) त्यागात
कसे दडलेले आहे, हे स्पष्ट केले
आहे.
२. मूळ श्लोक आणि संधी विग्रह
विहाय कामान्यः सर्वान्पुमांश्चरति निःस्पृहः ।
निर्ममो निरहङ्कारः स शान्तिमधिगच्छति ॥ ७१ ॥
संधी विग्रह
विहाय कामान् यः सर्वान् पुमान् चरति निःस्पृहः ।
निर्ममः निरहङ्कारः सः शान्तिम् अधिगच्छति ॥ ७१ ॥
३. शब्दार्थ
- विहाय = सोडून देऊन
(पूर्णपणे त्याग करून)
- कामान् = इच्छांना /
वासनांना
- यः = जो (साधक)
- सर्वान् = सर्व (कोणताही
अपवाद न ठेवता)
- पुमान् = पुरुष (मनुष्य)
- चरति = आचरण करतो / जगात
वावरतो
- निःस्पृहः = स्पृहा (लालसा
किंवा हाव) नसलेला
- निर्ममः = ‘माझे‘पणाची (ममत्वाची)
भावना नसलेला
- निरहङ्कारः = ‘मी‘पणाचा (अहंकाराचा)
अभाव असलेला
- सः = तोच माणूस
- शान्तिम् = परमोच्च शांतीला
- अधिगच्छति = प्राप्त होतो
(मिळवतो)
४. एकसूत्री विश्लेषण
श्रीकृष्ण म्हणतात: “जो मनुष्य सर्व प्रकारच्या
कामनांचा (इच्छांचा) त्याग करून,
कसलीही
लालसा न ठेवता, आणि ‘मी‘
व
‘माझे‘ (अहंकार आणि ममत्व) या भावनेतून पूर्णपणे
मुक्त होऊन या जगात वावरतो, त्यालाच
परमोच्च शांती प्राप्त होते.”
५. आचार्यांचे मत
आदि शंकराचार्य या श्लोकाचे विवेचन करताना संन्यासाचे खरे
मर्म उलगडतात. आचार्यांच्या मते,
केवळ
घरदार सोडणे म्हणजे संन्यास नव्हे. खरा संन्यास हा मनाचा असतो. ‘मी हे शरीर आहे
आणि मीच सर्व करणारा आहे‘ हा ‘अहंकार‘, आणि ‘हे सर्व माझे
आहे‘ (कुटुंब, संपत्ती, प्रतिष्ठा) हे ‘ममत्व‘ या दोन बेड्या माणसाला संसारात अडकवून
ठेवतात. जेव्हा साधक या दोन्ही बेड्या तोडतो आणि ‘निःस्पृह‘
(फळाची अपेक्षा न करणारा) होतो,
तेव्हाच
तो आत्मस्वरूपाशी एकरूप होतो. या आत्मज्ञानाच्या अवस्थेलाच आचार्य खरी ‘शांती‘ मानतात.
६. ज्ञानेश्वरी
संत ज्ञानेश्वर माऊलींनी या श्लोकावर भाष्य करताना अतिशय
गोड आणि समर्पक विचार मांडले आहेत. माऊली म्हणतात की, ज्याप्रमाणे अग्नी विझल्यानंतर फक्त शांत
राख उरते, तशीच इच्छा आणि
अहंकाराची आग विझल्यावर मनात फक्त निर्मळ शांती उरते. जो माणूस शरीराला ‘मी‘
मानत
नाही आणि जगातील कोणत्याही वस्तूला ‘माझी‘ म्हणत नाही, तो या जगात राहत असूनही आकाशासारखा अलिप्त आणि अमर्याद
बनतो. त्याच्या मनात दुःखाला शिरकाव करायला जागाच उरत नाही.
७. व्यावहारिक दृष्टिकोन
- ‘मी‘ आणि ‘माझे‘ हाच दुःखाचा जन्म
(The Trap of Ego
and Attachment): आपल्या
आयुष्यातील ९९% दुःखे ही ‘माझे‘ या शब्दातून
येतात. “माझी गाडी, माझे घर, माझा अपमान झाला, माझ्या मुलाने
ऐकले नाही.” जिथे ‘माझे‘पणा आहे, तिथे दुःख ठरलेले
आहे. या श्लोकाचा व्यावहारिक अर्थ हा आहे की जगातल्या वस्तू वापरा, पण त्या ‘माझ्याच‘ आहेत या भ्रमात
राहू नका (निर्ममः).
- अपेक्षांचे
ओझे (Dropping the
Baggage): ‘निःस्पृह‘ म्हणजे कसलीही
अपेक्षा नसणे. आपण जेव्हा एखादे काम करतो, तेव्हा फळाची हाव (स्पृहा) आपल्याला तणाव देते.
अपेक्षांचे ओझे खाली ठेवले,
की काम अधिक चांगल्या पद्धतीने होते आणि मानसिक शांतीही टिकून राहते.
- खरी
मुक्ती (True
Freedom): आपण ‘इच्छा पूर्ण
करण्यात‘ स्वातंत्र्य
शोधतो, पण
गीतेच्या मते ‘इच्छांमधून
मुक्त होणे‘ हेच खरे
स्वातंत्र्य आहे. ज्या माणसाला जगाकडून काहीही नको आहे (विहाय कामान् सर्वान्), त्याला कोणीही
दुःखी करू शकत नाही किंवा विकत घेऊ शकत नाही.
८. निष्कर्ष
शांती ही बाजारात मिळणारी वस्तू नसून, ती एक अंतर्गत अवस्था आहे. अहंकार (मी-पणा), ममत्व (माझे-पणा) आणि सर्व प्रकारच्या
वासनांचा त्याग करणे, हाच परमोच्च
शांती मिळवण्याचा एकमेव आणि खात्रीशीर मार्ग आहे.
९. पुढील वाटचाल
“अहंकार आणि
ममत्व सोडले की शांती मिळते,”
हे
स्थितप्रज्ञाचे अंतिम स्वरूप पाहिल्यानंतर,
आता
२ ऱ्या अध्यायाची सांगता होत आहे. या शेवटच्या ७२ व्या श्लोकाकडे (“एषा ब्राह्मी स्थितिः पार्थ…”) वळताना श्रीकृष्ण या पूर्ण अवस्थेला एक विशेष नाव
देणार आहेत. ते अर्जुनाला सांगतील की या ‘ब्राह्मी
स्थिती‘त (ईश्वराशी एकरूप
होण्याच्या अवस्थेत) पोहोचलेल्या माणसाची शेवटच्या क्षणी (मृत्यूच्या वेळी) कशी
मुक्ती होते, आणि या महान
सांख्ययोगाचा (ज्ञानयोगाचा) अत्यंत सुंदर आणि प्रेरणादायी समारोप करतील.