श्रीमद् भगवद् गीतेच्या २ ऱ्या अध्यायातील २७
व्या श्लोकाचे विवेचन
१. प्रस्तावना
मागील श्लोकात श्रीकृष्णांनी भौतिक आणि नैसर्गिक
दृष्टिकोनातून विचार करायला लावला. आता त्याच नैसर्गिक नियमाला एक वैश्विक आणि
अत्यंत ठाम सिद्धांताचे रूप देण्यासाठी श्रीकृष्ण या २७ व्या श्लोकात एक अत्यंत
प्रसिद्ध, सुभाषित वजा
आणि वास्तवाची जाणीव करून देणारे वाक्य सांगत आहेत. हा श्लोक जीवनातील ‘अपरिहार्यतेचा‘ (Inevitability) सिद्धांत मांडतो आणि
माणसाला विनाकारण दुःखी होण्यापासून वाचवतो.
२. मूळ श्लोक आणि संधी विग्रह
जातस्य हि ध्रुवो मृत्युर्ध्रुवं जन्म मृतस्य च
।
तस्मादपरिहार्येऽर्थे न त्वं शोचितुमर्हसि ॥ २७
॥
संधी विग्रह
जातस्य हि ध्रुवः मृत्युः ध्रुवम् जन्म मृतस्य च ।
तस्मात् अपरिहार्ये अर्थे न त्वम् शोचितुम् अर्हसि ॥ २७ ॥
३. शब्दार्थ
- जातस्य = जन्मलेल्याचा
- हि = खरोखर / निश्चितच
- ध्रुवः = अटळ / निश्चित
- मृत्युः = मृत्यू
- ध्रुवम् = अटळ / निश्चित
- जन्म = जन्म
- मृतस्य = मेलेल्याचा
- च = आणि
- तस्मात् = त्यामुळे / म्हणून
- अपरिहार्ये = न टाळता येणाऱ्या
(अपरिहार्य)
- अर्थे = विषयात /
परिस्थितीत
- न = नाही
- त्वम् = तू
- शोचितुम् = शोक करणे
- अर्हसि = योग्य आहेस
४. एकसूत्री विश्लेषण
श्रीकृष्ण म्हणतात: “ज्याचा जन्म झाला आहे त्याचा
मृत्यू निश्चित आहे, आणि ज्याचा
मृत्यू झाला आहे त्याचा जन्म निश्चित आहे. त्यामुळे या न टाळता येणाऱ्या
(अपरिहार्य) गोष्टीबद्दल तू शोक करणे योग्य नाही.”
५. आचार्यांचे मत
आदि शंकराचार्य या श्लोकाचे विवेचन करताना जन्म आणि
मृत्यूच्या ‘चक्रवाढ‘ (Cyclic) नियमावर भर देतात. ते
स्पष्ट करतात की सृष्टीतील प्रत्येक गोष्ट ‘कारण आणि कार्य‘ (Cause and Effect) या साखळीत अडकलेली आहे.
जे निर्माण झाले आहे (कार्य), ते नष्ट होणारच
आणि जे नष्ट झाले आहे ते पुन्हा मूळ कारणात मिसळून नवीन रूप घेणारच. हा निसर्गाचा
आणि ईश्वराचा ‘अपरिहार्य‘ नियम आहे. जो नियम कोणालाही, कोणत्याही उपायाने टाळता येत नाही, त्याबद्दल रडत बसणे हे केवळ अज्ञानाचे
लक्षण आहे. ज्ञानी मनुष्य या अटळ वास्तवाचा शांतपणे स्वीकार करतो.
६. ज्ञानेश्वरी
संत ज्ञानेश्वर माऊली या सिद्धांताचे अत्यंत साधे आणि
निसर्गातील उदाहरणांसह वर्णन करतात. माऊली म्हणतात की, सूर्य उगवला की तो मावळणार हे जितके सत्य
आहे, किंवा माणसासोबत त्याची
सावली असणे जितके स्वाभाविक आहे,
तितकेच
जन्मासोबत मरण जोडलेले आहे. जन्म आणि मृत्यू हे एकाच नाण्याच्या दोन बाजू आहेत.
जसे सूर्यास्ताला कोणी रडून थांबवू शकत नाही,
तसेच
मृत्यूला कोणीही टाळू शकत नाही. जे अटळ आहे,
त्यासाठी
शोक करणे हा वेडेपणा आहे, असे माऊली
अत्यंत प्रेमाने पण ठामपणे समजावतात.
७. व्यावहारिक दृष्टिकोन
- Radical Acceptance (अपरिहार्यतेचा
स्वीकार): मानवी
जीवनातील बहुतांश दुःख हे वास्तवाशी लढण्यातून (Fighting the reality) निर्माण
होते. “असे का झाले?”,
“माझ्यासोबतच असे का?”
या प्रश्नांना अर्थ नाही. जे अटळ आहे (उदा. वाढते वय, मृत्यू, आजारपण, नैसर्गिक बदल), त्याचा मनापासून
स्वीकार केला की आंतरिक शांती मिळते.
- The Law of Cycles (चक्राकार
नियम): आयुष्यात
काहीही कायम नसते. प्रत्येक शेवटामध्ये एका नवीन सुरुवातीचे बीज दडलेले असते.
नोकरी जाणे, एखादे
नाते संपणे किंवा अपयश येणे (मृत्यू) यानंतर नवीन संधी, नवीन शिकवण आणि
नवीन सुरुवात (जन्म) निश्चित असते.
- Focus on the Controllable (नियंत्रणात
असलेल्या गोष्टींवर लक्ष):
जन्म आणि मृत्यू आपल्या हातात नाही (ते अपरिहार्य आहे), पण या दोन
बिंदूंमधील वेळ (आयुष्य) कसा जगायचा,
कोणते कर्म करायचे, हे आपल्या
हातात आहे. श्रीकृष्णांचा संदेश हाच आहे की जे हातात नाही त्याचा शोक
करण्यापेक्षा, जे हातात
आहे (कर्तव्य/युद्ध) त्यावर लक्ष केंद्रित करा.
८. निष्कर्ष
या श्लोकातून हा स्पष्ट निष्कर्ष निघतो की जन्म आणि मृत्यू
हे सृष्टीचे अनादी आणि अनंत चक्र आहे. हा एक असा वैश्विक नियम आहे जो कोणालाही
बदलता येत नाही. त्यामुळे जे नैसर्गिक आणि अटळ (अपरिहार्य) आहे, त्यासाठी दुःख करणे हे तर्काला आणि
शहाणपणाला धरून नाही.
९. पुढील वाटचाल
जन्म आणि मृत्यूचे चक्र अटळ आहे हे मान्य केले, तरीही माणसाला प्रश्न पडतो की, “माणूस जन्माच्या आधी
कुठे असतो? आणि मृत्यूनंतर
नक्की कुठे जातो? हे मधलेच
आयुष्य का दिसते?” या रहस्याचे
अत्यंत तार्किक आणि सुंदर उत्तर देण्यासाठी श्रीकृष्ण पुढील २८ व्या श्लोकात (“अव्यक्तादीनि भूतानि…”) ‘अव्यक्त‘ (Unmanifest) आणि ‘व्यक्त‘ (Manifest) या संकल्पनेचा आधार
घेऊन अर्जुनाचा उरलासुरला शोकही नष्ट करणार आहेत.