श्रीमद् भगवद् गीतेच्या २ ऱ्या अध्यायातील ५०
व्या श्लोकाचे विवेचन
१. प्रस्तावना
मागील (४९ व्या) श्लोकात श्रीकृष्णांनी अर्जुनाला सकाम
कर्माचा त्याग करून ‘बुद्धियोगाचा‘ (समत्व बुद्धीचा) आश्रय घेण्यास सांगितले.
हे ऐकल्यावर साहजिकच अर्जुनाला प्रश्न निर्माण झाला की, “जर मी या समत्व बुद्धीत
राहून कर्म केले, तर मला त्याचा
नेमका कोणता फायदा होईल?” अर्जुनाच्या या
प्रश्नाचे उत्तर देण्यासाठी श्रीकृष्ण या ५० व्या श्लोकात समत्व बुद्धीचे एक
अत्यंत महान फळ सांगत आहेत. तसेच,
‘योग‘ म्हणजे नक्की काय, याची “योगः
कर्मसु कौशलम्” ही अत्यंत
गाजलेली आणि जीवनाला दिशा देणारी दुसरी व्याख्या ते येथे मांडत आहेत.
२. मूळ श्लोक आणि संधी विग्रह
बुद्धियुक्तो जहातीह उभे सुकृतदुष्कृते ।
तस्माद्योगाय युज्यस्व योगः कर्मसु कौशलम् ॥ ५०
॥
संधी विग्रह
बुद्धि-युक्तः जहाति इह उभे सुकृत-दुष्कृते ।
तस्मात् योगाय युज्यस्व योगः कर्मसु कौशलम् ॥ ५० ॥
३. शब्दार्थ
- बुद्धि-युक्तः = समत्व बुद्धीने
युक्त असलेला माणूस (ज्याची बुद्धी स्थिर आहे)
- जहाति = सोडून देतो /
त्याग करतो / मुक्त होतो
- इह = येथेच / याच
जन्मात / या जगात
- उभे = दोन्ही
- सुकृत-दुष्कृते = सुकृत (पुण्य) आणि
दुष्कृत (पाप)
- तस्मात् = त्यामुळे / म्हणून
- योगाय = योगासाठी (समत्व
योगासाठी)
- युज्यस्व = सज्ज हो / तयार हो
/ प्रयत्न कर
- योगः = योग (समत्व
बुद्धी)
- कर्मसु = कर्मांमध्ये
- कौशलम् = कौशल्य / चातुर्य
/ कुशलता
४. एकसूत्री विश्लेषण
श्रीकृष्ण म्हणतात: “समत्व बुद्धीने युक्त असलेला
माणूस याच जन्मात पाप आणि पुण्य या दोन्हींचा (त्यांच्या बंधनाचा) त्याग करतो
(त्यातून मुक्त होतो). म्हणून तू या समत्व योगाला जोडला जा; कारण कर्मांमधील कौशल्य म्हणजेच योग
आहे.”
५. आचार्यांचे मत
आदि शंकराचार्य या श्लोकाचे स्पष्टीकरण करताना ‘पाप आणि पुण्य‘ या दोन्ही गोष्टी कशा बंधनात अडकवणाऱ्या
आहेत, हे समजावतात. लोखंडाची
साखळी (पाप) माणसाला बांधून ठेवतेच,
पण
सोन्याची साखळी (पुण्य/स्वर्गाची आशा) देखील माणसाला जन्म-मृत्यूच्या फेऱ्यात
बांधूनच ठेवते. जो माणूस ‘बुद्धियुक्त‘ (अनासक्त) होऊन काम करतो, त्याला नवीन पाप किंवा पुण्य लागत नाही आणि
जुने संचित तो नष्ट करतो.
‘योगः कर्मसु कौशलम्‘ याबद्दल आचार्य म्हणतात
की, कर्माचा स्वभावच
माणसाला बंधनात अडकवण्याचा आहे. पण त्याच कर्माला ईश्वरासाठी आणि अनासक्त भावनेने
करणे, ही एक मोठी ‘कला‘
किंवा
‘कौशल्य‘ आहे. हे कौशल्य ज्याने साधले, तो कर्माच्या बंधनातून मुक्त होतो.
६. ज्ञानेश्वरी
संत ज्ञानेश्वर माऊली या श्लोकावरील भाष्यामध्ये अतिशय
सुंदर दृष्टांत देतात. जसे भाजलेले बी जमिनीत पेरले तरी त्याला मोड (अंकुर) येत
नाही, तसेच समत्व बुद्धीने
(बुद्धियोगाने) केलेले कर्म फळाला येत नाही. माऊली म्हणतात की, जो माणूस फळाची आशा सोडून आपले विहित कर्म
करतो, त्याला पाप आणि पुण्य
हे दोन्ही स्पर्श करू शकत नाहीत. म्हणून अर्जुना, तू हे कर्माचे कौशल्य (चातुर्य) शिकून घे आणि समत्व योगाचा
स्वीकार कर, ज्यामुळे तू
युद्ध करूनही कोणत्याही पापाचा धनी होणार नाहीस.
७. व्यावहारिक दृष्टिकोन
- पाप-पुण्याच्या
पलीकडे जाणे (Beyond
the Balance Sheet): व्यावहारिक
आयुष्यात आपण नेहमी एक हिशोब ठेवत असतो की ‘मी याच्यासाठी चांगले केले, तर मला चांगलेच फळ
मिळायला हवे.‘ हा हिशोब
म्हणजे पुण्यावर ठेवलेली आसक्ती आहे. समत्व बुद्धी सांगते की हा
चांगल्या-वाईटाचा (सुकृत-दुष्कृते) हिशोब सोडून द्या आणि फक्त ‘कर्तव्य‘ म्हणून काम करा.
- योगः कर्मसु कौशलम् (True Skill in Action): काम करण्यात ‘कौशल्य‘ (Skill) असणे म्हणजे केवळ
वेगाने किंवा अचूक काम करणे नव्हे. अत्यंत कठीण आणि तणावपूर्ण परिस्थितीतही
स्वतःचा मानसिक समतोल न ढळू देता सर्वोत्तम काम करणे, हे खरे कौशल्य
आहे. मनाची शांती +
सर्वोत्तम प्रयत्न à
खरे यश (कौशल्य).
- याच
जन्मात मुक्ती (Living
in the Present – ‘इह‘): ‘इह‘ म्हणजे ‘येथेच‘. तणावमुक्ती किंवा
शांती मिळवण्यासाठी मृत्यूनंतरच्या स्वर्गाची वाट पाहण्याची गरज नाही. जेव्हा
आपण फळाची चिंता सोडतो, तेव्हा
याच क्षणी, याच
जन्मात आणि याच जगात आपण मानसिक बंधनांतून (पाप-पुण्याच्या ओझ्यातून) मुक्त
होतो.
८. निष्कर्ष
या श्लोकातून हा महान निष्कर्ष निघतो की, फळाची आसक्ती सोडून आणि मनाचा समतोल राखून
काम करणे ही जीवनातील सर्वात मोठी ‘कला‘ (कौशल्य) आहे. या कलेचा अवलंब केल्यास माणूस
याच जन्मात पाप-पुण्याच्या आणि तणावाच्या सर्व बंधनांतून कायमचा मुक्त होतो.
९. पुढील वाटचाल
“बुद्धियुक्त
माणूस पाप-पुण्यातून मुक्त होतो” हे ऐकल्यावर साहजिकच असा विचार येतो की, “जेव्हा माणूस
पाप-पुण्याच्या या जन्म-मृत्यूच्या चक्रातून पूर्णपणे मुक्त होतो, तेव्हा शेवटी तो नक्की कोणत्या स्थितीला
जाऊन पोहोचतो? त्याची अंतिम
गती काय असते?” या प्रश्नाचे
उत्तर देण्यासाठी श्रीकृष्ण पुढील ५१ व्या श्लोकात (“कर्मजं
बुद्धियुक्ता हि…”) या
समत्व योगाचे अंतिम फळ सांगणार आहेत. ते स्पष्ट करतील की, असे ज्ञानी पुरुष जन्म-मृत्यूच्या बंधनातून
मुक्त होऊन सर्व दुःखांपासून रहित अशा ‘अनामय‘ (परम शांतीच्या / मोक्षाच्या) पदाला प्राप्त
होतात.