अध्याय २ रा – श्लोक – २ रा

श्रीमद् भगवद् गीतेच्या २ ऱ्या अध्यायातील २ ऱ्या श्लोकाचे विवेचन

१. प्रस्तावना

पहिल्या अध्यायाच्या शेवटी आणि दुसऱ्या अध्यायाच्या पहिल्या श्लोकात आपण पाहिले की, अर्जुन अत्यंत दुःखी आणि हतबल अवस्थेत रथात बसला आहे. त्याचे डोळे अश्रूंनी भरले आहेत. आता या दुसऱ्या श्लोकापासून प्रत्यक्ष भगवान श्रीकृष्ण बोलायला सुरुवात करतात. संपूर्ण पहिल्या अध्यायात अर्जुनाने जे युक्तिवाद केले, ते सर्व ऐकून घेतल्यानंतर, आता भगवंत त्याला कठोर वास्तवाची जाणीव करून देत आहेत. हा श्लोक म्हणजे एका खऱ्या गुरूने आपल्या भरकटलेल्या शिष्याला दिलेला पहिला मानसिक धक्का (Wake-up call) आहे.

२. मूळ श्लोक आणि संधी विग्रह

श्रीभगवानुवाच ।

कुतस्त्वा कश्मलमिदं विषमे समुपस्थितम् ।

अनार्यजुष्टमस्वर्ग्यमकीर्तिकरमर्जुन ॥ २ ॥

संधी विग्रह

श्रीभगवान् उवाच ।

कुतः त्वा कश्मलम् इदम् विषमे समुपस्थितम् ।

अनार्य-जुष्टम् अस्वर्ग्यम् अकीर्ति-करम् अर्जुन ॥

३. शब्दार्थ

• श्रीभगवान् उवाच = भगवान श्रीकृष्ण म्हणाले
• कुतः = कोठून
• त्वा (त्वाम्) = तुला
• कश्मलम् = मोह / अज्ञान / नैराश्य / मानसिक दौर्बल्य
• इदम् = हे
• विषमे = या कठीण प्रसंगी (संकटकाळी / युद्धभूमीवर)
• समुपस्थितम् = प्राप्त झाले आहे (आले आहे)
• अनार्यजुष्टम् = श्रेष्ठ पुरुषांना (आर्यांना) न शोभणारे (अयोग्य)
• अस्वर्ग्यम् = स्वर्गप्राप्ती न करून देणारे (पारलौकिक कल्याणाच्या आड येणारे)
• अकीर्तिकरम् = अपकीर्ती (बदनामी) करणारे
• अर्जुन = हे अर्जुना

४. एकसूत्री विश्लेषण

भगवान श्रीकृष्ण म्हणाले: “हे अर्जुना, या कठीण प्रसंगी (युद्धाच्या ऐन मोक्यावर) तुझ्या मनात हे नैराश्य (मोह) कोठून आले? हे श्रेष्ठ पुरुषांना न शोभणारे आहे, यामुळे स्वर्गप्राप्ती होत नाही आणि हे केवळ अपकीर्ती वाढवणारे आहे.”

५. आचार्यांचे मत

आचार्यांच्या मते, हा श्लोक श्रीकृष्णाच्या ‘मानसशास्त्रीय उपचारांची‘ (Psychological treatment) सुरुवात आहे. अर्जुनाला वाटत होते की तो जे बोलतोय ते अत्यंत धर्मसंमत आणि करुणेने भरलेले आहे. परंतु कृष्णाने त्याच्या या भावनेला ‘कश्मलम्‘ (मोह/घाण/दौर्बल्य) असा शब्द वापरून एका झटक्यात नाकारले आहे. भगवंतांनी अर्जुनाच्या कृतीचे परीक्षण तीन निकषांवर केले आहे:

• अनार्यजुष्टम्: हे चारित्र्याला आणि श्रेष्ठत्वाला शोभणारे नाही. Not befitting a noble person.
• अस्वर्ग्यम्: यामुळे पारलौकिक किंवा आध्यात्मिक उन्नती होणार नाही. Not that will lead to the heaven.
• अकीर्तिकरम्: यामुळे जगात केवळ बदनामी होईल. That will only spoil reputation earned.

थोडक्यात, अर्जुनाची ही कृती इहलोकात आणि परलोकात, दोन्ही ठिकाणी नुकसान करणारी आहे, असे आचार्य स्पष्ट करतात.

६. ज्ञानेश्वरी

संत ज्ञानेश्वर माऊली या श्लोकाचे वर्णन करताना श्रीकृष्णाच्या आश्चर्यावर भर देतात. माऊलींच्या मते, भगवंत अर्जुनाला विचारत आहेत की, “अरे अर्जुना, तू कोण आणि ही तुझी अवस्था काय? जसा अंधार सूर्याला कधीच ग्रासू शकत नाही, तसा हा मोह तुझ्यासारख्या शूर वीराला कसा काय ग्रासू शकतो?” माऊली दाखवून देतात की, श्रीकृष्णाचे हे शब्द वरवर पाहता कठोर वाटले, तरी ते एका वैद्याने दिलेल्या कडू औषधासारखे आहेत, जे अर्जुनाच्या अज्ञानाचा आजार बरा करण्यासाठी अत्यंत आवश्यक आहेत.

७. व्यावहारिक दृष्टिकोन

• Tough Love (कठोर प्रेम): खऱ्या मार्गदर्शकाचे किंवा मित्राचे काम केवळ आपल्या दुःखात रडणे हे नसते, तर आपल्या चुका दाखवून आपल्याला वास्तवाची जाणीव करून देणे हे असते. कृष्णाने येथे खोटी सहानुभूती न दाखवता अर्जुनाला आरसा दाखवला आहे.
• Right Action at Right Time (योग्य वेळी योग्य कृती): ‘विषमे‘ हा शब्द खूप महत्त्वाचा आहे. संकटकाळात किंवा आव्हानाच्या क्षणी भावनेच्या आहारी जाऊन कर्तव्यापासून पळ काढणे हा उपाय नसून ती एक पळवाट आहे.
• Evaluating Decisions (निर्णयांची पडताळणी): जीवनात कोणताही कठीण निर्णय घेताना तो या तीन निकषांवर तपासावा – तो आपल्या मूल्यांना धरून आहे का? (आर्यजुष्टम्), तो आपल्याला उच्च ध्येयाकडे नेतो का? (स्वर्ग्यम्), आणि तो समाजात आपली योग्यता सिद्ध करतो का? (कीर्तिकरम्). अर्जुनाचा पलायनाचा निर्णय या तिन्ही पातळ्यांवर अयशस्वी ठरतो.

८. निष्कर्ष

या श्लोकातून स्पष्ट होते की, अर्जुन ज्याला ‘धर्म‘ आणि ‘करुणा‘ समजत होता, त्याला श्रीकृष्ण केवळ ‘भ्याडपणा‘ आणि ‘मोह‘ मानतात. अर्जुनाच्या वैचारिक गोंधळावर कृष्णाने केलेला हा पहिला आणि अत्यंत अचूक प्रहार आहे. यातूनच अर्जुनाच्या अज्ञानाचे आवरण दूर होण्याची प्रक्रिया सुरू होते.

९. पुढील वाटचाल