अध्याय २ रा – श्लोक – १२ वा

श्रीमद् भगवद् गीतेच्या २ ऱ्या अध्यायातील १२ व्या श्लोकाचे विवेचन

१. प्रस्तावना

मागील (११ व्या) श्लोकात श्रीकृष्णांनी अर्जुनाला सांगितले की जे पंडित (ज्ञानी) असतात, ते जिवंत किंवा मृत कोणासाठीही शोक करत नाहीत. आता या १२ व्या श्लोकातून श्रीकृष्ण अत्यंत महत्त्वाच्या अशा ‘आत्म्याच्या अमरत्वाचे‘ (Immortality of the Soul) तत्त्वज्ञान सांगण्यास सुरुवात करत आहेत. हा श्लोक सांख्य योगाचा (ज्ञानयोगाचा) पाया आहे, जिथे भगवान स्पष्ट करतात की जन्म आणि मृत्यू हा केवळ एक भास (Illusion) आहे.

२. मूळ श्लोक आणि संधी विग्रह

न त्वेवाहं जातु नासं न त्वं नेमे जनाधिपाः ।

न चैव न भविष्यामः सर्वे वयमतः परम् ॥ १२ ॥

संधी विग्रह

न तु एव अहम् जातु न आसम् न त्वम् न इमे जनाधिपाः ।

न च एव न भविष्यामः सर्वे वयम् अतः परम् ॥

३. शब्दार्थ

न = नाही

तु = मात्र / पण

एव = खरोखरच / नक्कीच

अहम् = मी

जातु = कोणत्याही काळी (भूतकाळात)

न आसम् = नव्हतो (असे नाही, म्हणजे मी होतोच)

न त्वम् = तू नव्हतास (असेही नाही)

न इमे = हे सर्व नव्हते (असेही नाही)

जनाधिपाः = राजे

न = नाही

च = आणि

एव = नक्कीच

न भविष्यामः = असणार नाही (असे नाही, म्हणजे आपण सर्व असणारच)

सर्वे = सर्व

वयम् = आपण

अतः परम् = यापुढे (भविष्यकाळात)

४. एकसूत्री विश्लेषण

श्रीकृष्ण म्हणतात: “असे कधीही नव्हते की मी पूर्वी नव्हतो, किंवा तू नव्हतास, किंवा हे सर्व राजे नव्हते; आणि असेही नाही की यापुढे (भविष्यकाळात) आपण सर्वजण असणार नाही. (म्हणजेच आपण सर्व पूर्वीही होतो आणि यापुढेही राहणारच आहोत).”

५. आचार्यांचे मत

आचार्यांच्या मते, हा श्लोक ‘आत्म्याचे नित्यत्व‘ (Eternity of the Soul) सिद्ध करतो. आदि शंकराचार्य स्पष्ट करतात की, इथे श्रीकृष्णांनी वापरलेले ‘मी, तू आणि हे राजे‘ हे शब्द नाशिवंत शरीरासाठी नसून त्या शरीरात वास करणाऱ्या ‘आत्म्यासाठी‘ आहेत. शरीर जरी नाशवंत असले तरी, आत्मा हा भूत, वर्तमान आणि भविष्य या तिन्ही काळात अबाधित राहतो. शरीराचा जन्म किंवा मृत्यू आत्म्याला स्पर्श करू शकत नाही. त्यामुळे या नाशिवंत शरीरांसाठी शोक करणे हे पूर्णपणे अज्ञानाचे लक्षण आहे.

६. ज्ञानेश्वरी

संत ज्ञानेश्वर माऊली अत्यंत सोप्या उदाहरणांतून हा सिद्धांत समजावून सांगतात. माऊली म्हणतात की, ज्याप्रमाणे वारे वाहिल्यावर पाण्यावर लाटा निर्माण होतात आणि वारे थांबल्यावर त्या लाटा पुन्हा पाण्यात विलीन होतात, परंतु लाटांचे मूळ जे पाणी ते पाणीच राहते. त्याचप्रमाणे, उत्पत्ती आणि लय (जन्म आणि मृत्यू) हा केवळ मायेचा (प्रकृतीचा) खेळ आहे. मूळ तत्त्व (आत्मा) कधीही नष्ट होत नाही. म्हणून अर्जुनाने हा मोह सोडावा की “मी यांना मारणार आहे आणि हे मरणार आहेत”.

७. व्यावहारिक दृष्टिकोन

Eternity of Existence (अस्तित्वाची चिरंतनता): आधुनिक विज्ञानाचा ऊर्जेचा नियम (Law of Conservation of Energy) सांगतो की ऊर्जा निर्माणही करता येत नाही आणि नष्टही करता येत नाही, ती फक्त एका रूपातून दुसऱ्या रूपात जाते. गीतेचे हे तत्त्वज्ञान अगदी तसेच आहे. आपले मूळ स्वरूप (आत्मा) शाश्वत आहे.

Overcoming the Fear of Death (मृत्यूच्या भीतीवर विजय): जेव्हा माणसाला हे समजते की आपले खरे अस्तित्व या शरीरापुरते मर्यादित नाही, तेव्हा मृत्यूची भीती आणि स्वकीयांना गमावण्याचे दुःख कमी होते. हे तत्त्वज्ञान माणसाला अफाट मानसिक स्थिरता देते.

Broader Perspective on Life (जीवनाकडे पाहण्याचा विशाल दृष्टिकोन): आपण केवळ काही वर्षांसाठी या पृथ्वीवर आलो आहोत असा संकुचित विचार करण्यापेक्षा, आपले अस्तित्व वैश्विक आणि अनंत आहे, हा विचार माणसाला छोट्या-छोट्या दुःखांतून, भीतीतून आणि अहंकारातून कायमचे बाहेर काढतो.

८. निष्कर्ष

या श्लोकातून श्रीकृष्ण अर्जुनाच्या दुःखाच्या मुळावरच (अज्ञानावर) घाव घालतात. शरीराची नश्वरता आणि आत्म्याची अमरता हा सिद्धांत येथे अत्यंत स्पष्टपणे मांडला आहे. अर्जुनाला ज्या मृत्यूची भीती वाटत होती, तो मृत्यू केवळ एका अवस्थेतून दुसऱ्या अवस्थेत जाण्याचा प्रवास आहे, हा सर्वोच्च विचार यातून निष्पन्न होतो.

९. पुढील वाटचाल