श्रीमद् भगवद् गीतेच्या २ ऱ्या अध्यायातील ८
व्या श्लोकाचे विवेचन
१. प्रस्तावना
मागील (७ व्या) श्लोकात अर्जुनाने आपला सर्व अहंकार बाजूला
ठेवून श्रीकृष्णांचे शिष्यत्व पत्करले आणि त्यांना शरण गेला. आता या ८ व्या
श्लोकात तो त्याच्या मनातील दुःखाची व्याप्ती आणि खोली (Depth of sorrow) कृष्णासमोर उलगडून
दाखवत आहे. तो स्पष्ट करत आहे की त्याला नक्की ज्ञानाची आणि मार्गदर्शनाची एवढी
नितांत गरज का भासत आहे. हा श्लोक म्हणजे भौतिक सुखांच्या निरर्थकतेची (Futility of material success) अर्जुनाला
झालेली एक अत्यंत खोल जाणीव आहे.
२. मूळ श्लोक आणि संधी विग्रह
न हि प्रपश्यामि ममापनुद्याद् यच्छोकमुच्छोषणमिन्द्रियाणाम्
।
अवाप्य भूमावसपत्नमृद्धं राज्यं सुराणामपि
चाधिपत्यम् ॥ ८ ॥
संधी विग्रह
न हि प्रपश्यामि मम अपनुद्यात् यत् शोकम् उच्छोषणम्
इन्द्रियाणाम् ।
अवाप्य भूमौ असपत्नम् ऋद्धम् राज्यम् सुराणाम् अपि च
आधिपत्यम् ॥
३. शब्दार्थ
- न = नाही
- हि = खरोखरच
- प्रपश्यामि = मला दिसत आहे (असा
कोणताही उपाय मला दिसत नाही)
- मम = माझा
- अपनुद्यात् = दूर करेल / नष्ट
करेल
- यत् = जो (उपाय)
- शोकम् = शोकाला / दुःखाला
- उच्छोषणम् = वाळवून टाकणाऱ्या
/ शोषून घेणाऱ्या
- इन्द्रियाणाम् = इंद्रियांना
- अवाप्य = मिळवून / प्राप्त
करून
- भूमौ = पृथ्वीवरील
- असपत्नम् = निष्कंटक (ज्याला
कोणताही शत्रू नाही असे)
- ऋद्धम् = धनधान्यसंपन्न /
समृद्ध
- राज्यम् = राज्य
- सुराणाम् = देवांचे
- अपि = सुद्धा
- च = आणि
- आधिपत्यम् = आधिपत्य
(स्वामित्व / सत्ता)
४. एकसूत्री विश्लेषण
अर्जुन म्हणाला: “कारण, पृथ्वीवरील धनधान्यसंपन्न आणि निष्कंटक राज्य किंवा अगदी
देवांचे आधिपत्य (इंद्रपद) मिळाले,
तरी
माझ्या इंद्रियांना शोषून घेणारा हा माझा शोक जो दूर करू शकेल, असा कोणताही उपाय मला दिसत नाही.”
५. आचार्यांचे मत
आचार्यांच्या मते,
हा
श्लोक अर्जुनाच्या ‘तीव्र
मुमुक्षुत्व‘ (ज्ञानाची
अत्यंत प्रबळ इच्छा) अवस्थेचे दर्शन घडवतो. अर्जुनाला आता हे पूर्णपणे समजले आहे
की त्याचे दुःख हे लौकिक किंवा भौतिक नाही;
ते
वैचारिक आणि आध्यात्मिक पातळीवर आहे. आदि शंकराचार्यांसारखे भाष्यकार स्पष्ट करतात
की, जेव्हा दुःखाचे मूळ ‘अज्ञानात‘ असते, तेव्हा ते दुःख
कोणत्याही कर्मकांडाने किंवा ‘भोगाने‘ (राज्यप्राप्तीने) नष्ट होत नाही. अज्ञानाचा
अंधार केवळ ज्ञानाच्या प्रकाशानेच दूर होऊ शकतो. अर्जुनाने पृथ्वी आणि स्वर्ग या
दोन्ही ठिकाणच्या सर्वोच्च सुखांना या दुःखासमोर कुचकामी ठरवले आहे.
६. ज्ञानेश्वरी
संत ज्ञानेश्वर माऊली अर्जुनाची ही आंतरिक तडफड अत्यंत
समर्पकपणे मांडतात. माऊलींच्या मते,
जसे
आगीत होरपळणाऱ्या माणसाला फुलांची शय्या दिली तरी त्याचा दाह कमी होत नाही, तशीच अवस्था अर्जुनाची झाली आहे. अर्जुन
श्रीकृष्णाला सांगत आहे की,
“हे देवा, त्रैलोक्याची
संपत्ती आणि सत्ता माझ्या पायाशी आणून ठेवली,
तरी
माझ्या हृदयाला जाळणारा हा वणवा शांत होणार नाही. माझा हा संभ्रम आणि शोक केवळ
तुझ्या ज्ञानामृतानेच शमू शकतो.” माऊली दाखवून देतात की भक्ताची हीच ‘निरपेक्ष अगतिकता‘ भगवंताच्या कृपेचा वर्षाव होण्यास कारण
ठरते.
७. व्यावहारिक दृष्टिकोन
- Material Success vs. Mental Peace (भौतिक यश
विरुद्ध मानसिक शांती):
आजच्या जगात अनेकांना वाटते की पैसा, पद किंवा सत्ता (असपत्नम्
ऋद्धम् राज्यम्) मिळाल्यावर आयुष्यातील सगळी दुःखे संपतील. पण
अर्जुनाचा हा श्लोक अत्यंत कठोर वास्तव सांगतो की, बाह्य यश कधीही
आतील मानसिक शांतीची हमी देऊ शकत नाही.
- Identifying the Root Cause (मुळावर
घाव घालणे): इंद्रियांना
कोरडे पाडणारे (उच्छोषणमिन्द्रियाणाम्)
दुःख हे केवळ बाहेरच्या वरवरच्या उपायांनी (उदा. मनोरंजन, भौतिक सुखसोयी)
दूर होत नाही. बाह्य उपाय कुचकामी ठरतात; आध्यात्मिक आणि वैचारिक शोध सुरू होतो.
- Readiness for True Knowledge (ज्ञानासाठीची
पात्रता): जोपर्यंत
माणसाला या भौतिक जगाकडून सुखाची आणि समाधानाची थोडीफार ही आशा असते, तोपर्यंत तो खऱ्या
ज्ञानाकडे वळत नाही. जेव्हा तो अर्जुनाप्रमाणे ठामपणे म्हणतो की “या
जगातील कोणतीही गोष्ट मला शांत करू शकत नाही”, तेव्हाच तो खऱ्या
आत्मज्ञानाचा अधिकारी बनतो.
८. निष्कर्ष
या श्लोकावरून हे सिद्ध होते की अर्जुनाचा विषाद (नैराश्य)
हा वरवरचा नसून तो अत्यंत सखोल आणि मुळापर्यंत पोहोचलेला आहे. त्याची ही अवस्था
म्हणजे खऱ्या ज्ञानाची पाटी कोरी होण्याची प्रक्रिया आहे. भौतिक जगातील सर्व
सुखांची आणि सत्तेची व्यर्थता त्याला जाणवली आहे आणि म्हणूनच तो पूर्णपणे
श्रीकृष्णाच्या मार्गदर्शनावर अवलंबून आहे.
९. पुढील वाटचाल
येथे अर्जुनाचे स्वतःचे बोलणे पूर्णपणे
थांबते. यापुढील ९ व्या श्लोकात संजय पुन्हा एकदा धृतराष्ट्राला अर्जुनाची
प्रत्यक्ष कृती आणि त्याची अंतिम अवस्था सांगतो. अर्जुन कृष्णाला “मी युद्ध
करणार नाही” (न योत्स्ये) असा
आपला अंतिम निर्णय कसे ऐकवतो आणि त्यानंतर शांत कसा होतो, हे आपण पुढील श्लोकाच्या विवेचनात पाहू.
त्यानंतर प्रत्यक्ष भगवान श्रीकृष्णांचा अद्भुत गीतोपदेश सुरू होईल!