श्रीमद् भगवद् गीतेच्या २ ऱ्या अध्यायातील १०
व्या श्लोकाचे विवेचन
१. प्रस्तावना
मागील ९ व्या श्लोकात अर्जुनाने युद्ध न करण्याचा निर्णय
सांगून पूर्ण शांतता धारण केली. आता या १० व्या श्लोकातून प्रत्यक्ष भगवान
श्रीकृष्णांच्या वाणीला सुरुवात होत आहे. युद्धाच्या भयंकर वातावरणात आणि
अर्जुनाच्या अत्यंत शोकाकुल अवस्थेत श्रीकृष्णांची पहिली प्रतिक्रिया काय होती, हे संजय धृतराष्ट्राला सांगत आहे. हा श्लोक
गीतेच्या मुख्य उपदेशाची नांदी आहे.
२. मूळ श्लोक आणि संधी विग्रह
तमुवाच हृषीकेशः प्रहसन्निव भारत ।
सेनयोरुभयोर्मध्ये विषीदन्तमिदं वचः ॥ १० ॥
संधी विग्रह
तम् उवाच हृषीकेशः प्रहसन् इव भारत ।
सेनयोः उभयोः मध्ये विषीदन्तम् इदम् वचः ॥
३. शब्दार्थ
तम् = त्याला (त्या अर्जुनाला)
उवाच = म्हणाले
हृषीकेशः = श्रीकृष्ण (इंद्रियांचे स्वामी)
प्रहसन् इव = जणू काही हसत हसतच (किंचित हास्य करत)
भारत = हे भरतकुलोत्पन्न धृतराष्ट्रा !
सेनयोः = सैन्यांच्या
उभयोः = दोन्ही
मध्ये = मध्यभागी
विषीदन्तम् = शोक करणाऱ्या (अर्जुनाला)
इदम् = हे
वचः = वचन (वाक्य)
४. एकसूत्री विश्लेषण
संजय म्हणाला: “हे भरतवंशी धृतराष्ट्रा, दोन्ही सैन्यांच्या मध्यभागी शोक मग्न
असलेल्या त्या अर्जुनाला पाहून,
हृषीकेश
(श्रीकृष्ण) जणू काही किंचित हसतच हे पुढील वचन म्हणाले.”
५. आचार्यांचे मत
आचार्यांच्या मते,
या
श्लोकातील ‘प्रहसन्निव‘ (जणू हसतच) हा
शब्द अत्यंत महत्त्वपूर्ण आहे. श्रीकृष्णांचे हे हास्य उपहासात्मक नसून ते
अज्ञानाची जाणीव करून देणारे आहे. ज्याप्रमाणे एखादा अनुभवी वैद्य रोग्याच्या
साध्या आजारावरील अनावश्यक भीती पाहून स्मितहास्य करतो, तसेच हे हास्य आहे. अर्जुनाचा शोक हा
अज्ञानातून (अहंकार आणि ममत्वातून) आला आहे आणि तो व्यर्थ आहे, हे श्रीकृष्णांना माहीत आहे. सर्व
इंद्रियांचे स्वामी (हृषीकेश) असलेले भगवंत या गंभीर परिस्थितीतही पूर्णपणे शांत
आणि प्रसन्न आहेत, हे यातून सिद्ध
होते.
६. ज्ञानेश्वरी
संत ज्ञानेश्वर माऊली श्रीकृष्णांच्या या हास्याचे अतिशय
सुंदर वर्णन करतात. माऊलींच्या मते,
युद्धभूमीवर
जिथे मृत्यूचा तांडव सुरू होणार आहे,
तिथे
अर्जुनाला अचानक वैराग्य आलेले पाहून श्रीकृष्णांना नवल वाटले आणि थोडे हसूही आले.
जसे आई आपल्या बाळाची अंधाराची खोटी भीती पाहून प्रेमाने हसते, तसेच भगवंत अर्जुनाच्या अज्ञानावर हसत
आहेत. हे हास्य म्हणजे अंधार दूर करण्यासाठी उगवणाऱ्या सूर्याच्या पहाटेच्या
किरणाइतके आश्वासक आहे.
७. व्यावहारिक दृष्टिकोन
The
Power of Positivity (सकारात्मकतेचे महत्त्व): आजूबाजूला कितीही मोठी समस्या
किंवा तणावाचे वातावरण (दोन सैन्यांच्या मध्ये) असले तरी, खऱ्या मार्गदर्शकाने किंवा नेत्याने नेहमी
शांत आणि प्रसन्न (प्रहसन्निव) राहिले पाहिजे. नेत्याची शांतता आणि हास्य
सहकाऱ्यांना मोठा दिलासा देते.
Unfounded
Fears (अनाठायी भीती): जीवनात अनेकदा आपण ज्या गोष्टींचा बाऊ करतो आणि दुःखी होतो
(विषीदन्तम्), त्या गोष्टी
ज्ञानाच्या प्रकाशात अत्यंत क्षुल्लक असतात. श्रीकृष्णांचे हास्य आपल्याला हेच
शिकवते की संकटांकडे त्रयस्थपणे आणि शांत मनाने पाहता आले पाहिजे.
Action
over Emotion (भावनेपेक्षा कर्तव्याला महत्त्व): भावनांच्या आहारी जाऊन
कर्तव्याकडे पाठ फिरवणे हा उपाय नाही. समस्येच्या मध्यभागी उभे राहून हसतमुखाने
त्याचा सामना करणे हेच यशाचे गमक आहे.
८. निष्कर्ष
हा श्लोक अर्जुनाची अत्यंत शोकाकुल अवस्था आणि
श्रीकृष्णांची अत्यंत प्रसन्न, शांत अवस्था
यातील विरोधाभास (Contrast) स्पष्ट करतो.
श्रीकृष्णांच्या चेहऱ्यावरील हे स्मितहास्य म्हणजे आता अज्ञानाचा अंधार दूर होऊन
ज्ञानाचा प्रकाश पडणार असल्याची खात्री आहे. येथून पुढे प्रत्यक्ष भगवंताचा उपदेश
सुरू होतो.
९. पुढील वाटचाल
हसतमुखाने श्रीकृष्णांनी आता आपले मौन
सोडले आहे. अर्जुन ज्या गोष्टीला आपले ‘शहाणपण‘ आणि ‘धर्म‘ मानत होता, त्यावर श्रीकृष्ण पहिलाच आघात कसा करतात? अर्जुनाचे हे तथाकथित शहाणपण कसे चुकीचे
आहे, हे श्रीकृष्ण पुढील ११
व्या श्लोकात कसे स्पष्ट करतात,
हे
आपण पाहू. येथून खऱ्या सांख्य योगाची (ज्ञानाची) सुरुवात होते!