अध्याय २ रा – श्लोक – १३ वा

श्रीमद् भगवद् गीतेच्या २ ऱ्या अध्यायातील १३ व्या श्लोकाचे विवेचन

१. प्रस्तावना

मागील (१२ व्या) श्लोकात श्रीकृष्णांनी स्पष्ट केले की आत्मा हा तिन्ही काळात (भूत, वर्तमान आणि भविष्य) अस्तित्वात असतो आणि त्याचे अस्तित्व कधीही नष्ट होत नाही. आता हा अत्यंत गहन सिद्धांत सामान्य माणसाला आणि अर्जुनाला समजावा, यासाठी श्रीकृष्ण या १३ व्या श्लोकात दैनंदिन जीवनातील एक अत्यंत सोपे आणि चपखल उदाहरण देत आहेत. शरीराच्या अवस्था कशा बदलतात आणि आत्मा कसा कायम राहतो, हे सांगणारा हा गीतेतील सर्वात प्रसिद्ध आणि महत्त्वाचा श्लोक आहे.

२. मूळ श्लोक आणि संधी विग्रह

देहिनोऽस्मिन्यथा देहे कौमारं यौवनं जरा ।

तथा देहान्तरप्राप्तिर्धीरस्तत्र न मुह्यति ॥ १३ ॥

संधी विग्रह

देहिनः अस्मिन् यथा देहे कौमारम् यौवनम् जरा ।

तथा देहान्तरप्राप्तिः धीरः तत्र न मुह्यति ॥

३. शब्दार्थ

• देहिनः = देह धारण करणाऱ्या आत्म्याला (जीवात्म्याला)
• अस्मिन् = या
• यथा = ज्याप्रमाणे
• देहे = शरीरामध्ये
• कौमारम् = बालपण
• यौवनम् = तारुण्य
• जरा = म्हातारपण
• तथा = त्याचप्रमाणे
• देहान्तरप्राप्तिः = दुसऱ्या शरीराची प्राप्ती (मृत्यूनंतर)
• धीरः = धीर पुरुष / ज्ञानी मनुष्य
• तत्र = त्याविषयी (त्या बदलाविषयी)
• न = नाही
• मुह्यति = मोह पावत (किंवा शोक करत)

४. एकसूत्री विश्लेषण

श्रीकृष्ण म्हणतात: “ज्याप्रमाणे या शरीरामध्ये देहधारी आत्म्याला बालपण, तारुण्य आणि म्हातारपण या अवस्था प्राप्त होतात, अगदी त्याचप्रमाणे मृत्यूनंतर त्याला दुसरे शरीर प्राप्त होते. जो ज्ञानी (धीर) पुरुष आहे, तो या बदलामुळे मोह पावत नाही किंवा शोक करत नाही.”

५. आचार्यांचे मत

आचार्यांच्या मते, हा श्लोक ‘देही‘ (आत्मा) आणि ‘देह‘ (शरीर) यातील फरक अत्यंत स्पष्टपणे दाखवून देतो. आदि शंकराचार्य स्पष्ट करतात की, माणसाचे बालपण संपून जेव्हा तारुण्य येते, तेव्हा बालपण नष्ट झाल्याबद्दल कोणी शोक करत बसत नाही, कारण ‘मी तोच आहे‘ ही जाणीव (Identity) कायम असते. शरीराचे केवळ रूप बदलते, पण आतील तत्त्व बदलत नाही. त्याच न्यायाने, म्हातारपण संपून जेव्हा हे शरीर नष्ट होते, तेव्हा आत्मा केवळ एका शरीरातून दुसऱ्या शरीरात (देहान्तरप्राप्तिः) प्रवेश करतो. ज्ञानी माणसाला या अखंड प्रक्रियेचे ज्ञान असते, म्हणूनच तो मृत्यूला घाबरत नाही.

६. ज्ञानेश्वरी

संत ज्ञानेश्वर माऊली या सिद्धांतावर भाष्य करताना अतिशय सुंदर दृष्टांत देतात. माऊली म्हणतात की जसे आपण जुने कपडे काढून नवीन कपडे परिधान करतो, तेव्हा आपण स्वतः नष्ट होत नाही, केवळ आपला वेष बदलतो. तसेच, बालपण जाऊन तारुण्य आले म्हणून जसा माणूस रडत नाही, कारण शरीर जरी बदलले तरी तोच माणूस तिथे असतो. अर्जुनाने हे समजून घ्यावे की मृत्यू म्हणजे केवळ एका अवस्थेतून दुसऱ्या अवस्थेत जाणे आहे, त्यामुळे या निसर्गनियमासाठी शोक करणे अज्ञानाचे लक्षण आहे.

७. व्यावहारिक दृष्टिकोन

• Acceptance of Change (बदलाचा स्वीकार): जीवनातील एकमेव शाश्वत गोष्ट म्हणजे ‘बदल‘. जसे आपले शरीर सतत बदलत असते (पेशी मरतात आणि नवीन तयार होतात), तसेच जीवनातील परिस्थितीही बदलते. या बदलाला विरोध करण्याऐवजी त्याचा सहज स्वीकार करणे हा मानसिक शांतीचा मार्ग आहे.
• Continuity of Identity (अस्तित्वाची अखंडता): आपण ५ वर्षांचे असताना जे होतो आणि आता जे आहोत, त्यात शारीरिकदृष्ट्या खूप फरक असला तरी आपली आतली जाणीव (Consciousness) तीच असते. हे समजल्यास ‘मी केवळ हे शरीर आहे‘ हा अहंकार नष्ट होतो.
• Redefining Death (मृत्यूकडे पाहण्याचा नवा दृष्टिकोन): मृत्यू हा शेवट नसून ती एक केवळ ‘देहान्तरप्राप्ती‘ (दुसऱ्या शरीराची किंवा अवस्थेची प्राप्ती) आहे. ही समज आल्यावर स्वकीयांना गमावल्याचे दुःख आणि स्वतःच्या मृत्यूची भीती या दोन्ही गोष्टींवर मात करता येते. धीर (ज्ञानी) माणूस याच ज्ञानाच्या आधारावर संकटातही स्थिर राहतो.

८. निष्कर्ष

या श्लोकातून श्रीकृष्ण अर्जुनाला हे पटवून देतात की, ज्यांच्या मृत्यूच्या कल्पनेने तो थरथर कापत आहे, तो मृत्यू केवळ एक नैसर्गिक बदल आहे. ‘देह‘ बदलतो पण ‘देही‘ (आत्मा) शाश्वत राहतो. या निसर्गाच्या अखंड चक्रावर शोक करणे हे कोणत्याही शूर किंवा ज्ञानी माणसाला शोभत नाही, हा मोठा वैचारिक आधार इथे अर्जुनाला दिला गेला आहे.

९. पुढील वाटचाल