श्रीमद् भगवद् गीतेच्या २ ऱ्या अध्यायातील १७
व्या श्लोकाचे विवेचन
१. प्रस्तावना
मागील १६ व्या श्लोकात श्रीकृष्णांनी ‘सत्‘
(कधीही नष्ट न होणारे) आणि ‘असत्‘ (नाशवंत) यातील भेद स्पष्ट केला. आता
स्वाभाविक प्रश्न निर्माण होतो की ते ‘सत्‘ म्हणजे नक्की काय आणि त्याचे स्वरूप कसे
आहे? या १७ व्या श्लोकात
श्रीकृष्ण त्या ‘सत्‘ तत्त्वाचे (आत्म्याचे/परमात्म्याचे) अत्यंत
सुंदर वर्णन करतात आणि त्याची अविनाशी प्रकृती स्पष्ट करतात.
२. मूळ श्लोक आणि संधी विग्रह
अविनाशि तु तद्विद्धि येन सर्वमिदं ततम् ।
विनाशमव्ययस्यास्य न कश्चित्कर्तुमर्हति ॥ १७ ॥
संधी विग्रह
अविनाशि तु तत् विद्धि
येन सर्वम् इदम् ततम्
।
विनाशम् अव्ययस्य अस्य न कश्चित् कर्तुम् अर्हति ॥ १७ ॥
३. शब्दार्थ
- अविनाशि = नाश न पावणारे (Indestructible)
- तु = परंतु / खरोखर
- तत् = ते (सत् तत्त्व /
आत्मतत्त्व)
- विद्धि = तू जाण / समज
- येन = ज्याच्याद्वारे /
ज्याने
- सर्वम्
इदम् = हे सर्व
(संपूर्ण विश्व)
- ततम् = व्यापलेले आहे
- विनाशम् = नाश
- अव्ययस्य = ज्याचा व्यय
(ऱ्हास) होत नाही अशा
- अस्य = या (तत्त्वाचा)
- न = नाही
- कश्चित् = कोणीही
- कर्तुम् = करण्यास
- अर्हति = समर्थ आहे / शक्य
आहे
४. एकसूत्री विश्लेषण
श्रीकृष्ण म्हणतात: “ज्याने हे संपूर्ण विश्व
व्यापलेले आहे, ते तत्त्व
(आत्मा) तू अविनाशी आहे असे जाण. या अव्यय (कधीही ऱ्हास न पावणाऱ्या) तत्त्वाचा
नाश करण्यास कोणीही समर्थ नाही.”
५. आचार्यांचे मत
आदि शंकराचार्य स्पष्ट करतात की, नाश हा नेहमी अशाच वस्तूंचा होतो ज्यांना नाम
आणि रुप /आकार आहे किंवा ज्या अनेक अवयवांपासून बनल्या आहेत (जसे की शरीर किंवा
मातीचे मडके). पण ‘सत्‘ (आत्मा/परब्रह्म) हे आकाशाप्रमाणे
सर्वव्यापी, निराकार आणि
अवयवरहित आहे. जे सर्वत्र भरलेले आहे,
त्याला
नष्ट कोण करणार आणि कसे करणार? त्यामुळे हे
आत्मतत्त्व पूर्णपणे अव्यय (कधीही कमी न होणारे) आणि अविनाशी आहे.
६. ज्ञानेश्वरी
संत ज्ञानेश्वर माऊली या श्लोकाचे वर्णन करताना म्हणतात की, ज्याप्रमाणे ढग आले आणि गेले तरी मूळ
आकाशाला कोणताही धक्का लागत नाही,
ते
शाबूतच राहते, तसेच हे
आत्मतत्त्व आहे. माऊली दृष्टांत देतात की, कोणीही वाऱ्याला मुठीत पकडू शकत नाही किंवा
आकाशाला गिळू शकत नाही, अगदी
त्याचप्रमाणे या आत्म्याला नष्ट करणे कोणालाही शक्य नाही. हे तत्त्व स्वयंभू आणि
चिरंतन आहे.
७. व्यावहारिक दृष्टिकोन
- Unchanging Core (अविनाशी
मूळ): आपल्या
सर्वांच्या आत एक असे तत्त्व आहे जे कधीही म्हातारे होत नाही, आजारी पडत नाही
किंवा मरत नाही. बाह्य परिस्थिती कितीही कठीण असली तरी,
आपली ही ‘आंतरिक
शक्ती‘ कोणीही
हिरावून घेऊ शकत नाही.
- Self-Worth (स्वत्व
आणि आत्मविश्वास):
नोकरी जाणे, अपयश येणे
किंवा आर्थिक नुकसान होणे या ‘असत्‘ गोष्टी आहेत.
यामुळे आपले मूळ ‘स्वत्व‘ (Self-worth) कधीही कमी होत
नाही. आपण मुळात ‘अव्यय‘ आहोत, ही जाणीव माणसाला
कधीही खचू देत नाही.
- Universal Connection (सर्वव्यापी
एकात्मता): ‘येन सर्वमिदं ततम्‘ म्हणजे त्याच एका तत्त्वाने हे सर्व जग व्यापले आहे.
याचा अर्थ आपण सर्वजण एकाच सूत्राने जोडले गेलो आहोत. हा विचार मनातील द्वेष
आणि भेद नष्ट करण्यास मदत करतो.
८. निष्कर्ष
या श्लोकातून स्पष्ट होते की जे ‘सत्‘
आहे
ते केवळ एक अमूर्त कल्पना नसून ती संपूर्ण विश्वाला व्यापून उरणारी आणि टिकवून
ठेवणारी सर्वोच्च शक्ती आहे. हे आत्मतत्त्व पूर्णपणे अविनाशी आणि शाश्वत आहे, त्याचा नाश करण्याची ताकद या जगात
कोणत्याही शस्त्रात किंवा गोष्टीत नाही.
९. पुढील वाटचाल
जर आत्मा अमर आणि अविनाशी आहे, तर मग मरते काय? जो जन्मतो आणि ज्याचा शेवट होतो तो भाग
कोणता? असा प्रश्न अर्जुनाला
पडू शकतो. यावर श्रीकृष्ण पुढील १८ व्या श्लोकात (“अन्तवन्त
इमे देहा…”) अत्यंत स्पष्ट शब्दांत सांगणार आहेत की फक्त या
भौतिक ‘देहाचा‘ (शरीराचा) अंत निश्चित आहे, पण त्यात वास करणारा ‘देही‘
(आत्मा) मात्र अनंत आहे, त्यामुळे
अर्जुनाने युद्धाला उभे राहिले पाहिजे.