अध्याय २ रा – श्लोक – १९ वा

श्रीमद् भगवद् गीतेच्या २ ऱ्या अध्यायातील १९ व्या श्लोकाचे विवेचन

१. प्रस्तावना

मागील १८ व्या श्लोकात श्रीकृष्णांनी स्पष्ट केले की शरीर नाशवंत आहे आणि आत्मा अमर आहे, त्यामुळे अर्जुनाने युद्ध करावे. पण अर्जुनाच्या मनात ‘कर्तेपणाचा‘ (Doership) आणि ‘पापाचा‘ विचार येऊ शकतो की, “जर मी युद्ध केले तर मी माझ्या नातेवाईकांना मारणारा ठरेन.” यावर श्रीकृष्ण या १९ व्या श्लोकात ‘आत्मा हा अकर्ता आहे‘ (Non-doer) हा अत्यंत महत्त्वाचा वेदान्त सिद्धांत मांडतात. यातून ते स्पष्ट करतात की मारण्याची किंवा मरण्याची क्रिया केवळ शरीराच्या पातळीवर होते, आत्म्याच्या नाही.

२. मूळ श्लोक आणि संधी विग्रह

य एनं वेत्ति हन्तारं यश्चैनं मन्यते हतम् ।

उभौ तौ न विजानीतो नायं हन्ति न हन्यते ॥ १९ ॥

संधी विग्रह

यः एनम् वेत्ति हन्तारम् यः च एनम् मन्यते हतम् ।

उभौ तौ न विजानीतः न अयम् हन्ति न हन्यते ॥ १९ ॥

३. शब्दार्थ

• यः = जो (मनुष्य)
• एनम् = याला (आत्म्याला)
• वेत्ति = जाणतो / मानतो
• हन्तारम् = मारणारा
• यः = जो
• च = आणि
• एनम् = याला (आत्म्याला)
• मन्यते = मानतो / समजतो
• हतम् = मारला जाणारा (मृत)
• उभौ = ते दोन्ही
• तौ = ते
• न = नाही
• विजानीतः = जाणतात (अज्ञानी आहेत)
• न = नाही
• अयम् = हा (आत्मा)
• हन्ति = मारतो
• न = नाही
• हन्यते = मारला जातो

४. एकसूत्री विश्लेषण

श्रीकृष्ण म्हणतात: “जो मनुष्य या आत्म्याला ‘मारणारा‘ समजतो आणि जो या आत्म्याला ‘मारला जाणारा‘ समजतो, ते दोन्ही अज्ञानी आहेत (ते सत्य जाणत नाहीत). कारण हा आत्मा कोणाला मारतही नाही आणि कोणाकडून मारलाही जात नाही.”

५. आचार्यांचे मत

आदि शंकराचार्य या श्लोकावर भाष्य करताना ‘अकर्ता‘ (Non-doer) हा सिद्धांत विशद करतात. त्यांच्या मते, कोणत्याही प्रकारची ‘क्रिया‘ (Action) ही केवळ भौतिक शरीराचा आणि प्रकृतीच्या गुणांचा धर्म आहे. आत्मा ही एक शुद्ध जाणीव (Pure Consciousness) आहे, तो अकर्ता आणि अभोक्ता आहे. अज्ञानामुळे लोक शरीराने केलेल्या क्रियेचा कर्तेपणा आत्म्यावर लादतात. जोपर्यंत माणसाला ‘मी शरीर आहे‘ असा अहंकार असतो, तोपर्यंतच त्याला मारणे किंवा मरणे खरे वाटते. ज्ञानी पुरुष जाणतो की, आत्मा कोणतीही क्रिया करत नसल्यामुळे त्याला कोणतेही पाप किंवा पुण्य लागत नाही.

६. ज्ञानेश्वरी

संत ज्ञानेश्वर माऊली या श्लोकाचा अर्थ सांगताना म्हणतात की, अज्ञानी लोक देहालाच आत्मा मानण्याची चूक करतात. जसे स्वप्नात पाहिलेला मृत्यू जागा झाल्यावर खोटा ठरतो, तसेच देहाचे मरण आत्म्याला लागत नाही. माऊली दृष्टांत देतात की, एखाद्या माणसाच्या सावलीवर शस्त्राने वार केला, तर त्या माणसाला काहीही इजा होत नाही. त्याचप्रमाणे शस्त्रांचे वार या भौतिक शरीरावर (सावलीवर होत नाहीत) होतात, मूळ आत्मतत्त्वाला त्याचा कोणताही स्पर्श होत नाही. त्यामुळे अर्जुनाने ‘मी मारणारा आहे‘ हा अहंकार सोडून द्यावा.

७. व्यावहारिक दृष्टिकोन

• Letting Go of ‘Doership’ (कर्तेपणाचा अहंकार सोडणे): आपल्या आयुष्यातील बहुतांश दुःख ‘मी केले‘ किंवा ‘माझ्यामुळे झाले‘ या अहंकारातून निर्माण होते. जेव्हा आपण जाणतो की आपण केवळ एक माध्यम आहोत आणि मूळ तत्त्व अकर्ता आहे, तेव्हा यशाचा गर्व आणि अपयशाची खंत दोन्ही कमी होतात.
• Freedom from Guilt (अपराधगंडातून मुक्ती): अर्जुनाला ‘मी माझ्या माणसांना मारत आहे‘ हा अपराधगंड होता. श्रीकृष्णांचा हा उपदेश आपल्याला सांगतो की, वैयक्तिक राग किंवा द्वेष न ठेवता केवळ आपले कर्तव्य म्हणून केलेले कर्म आपल्याला पापात अडकवत नाही.
• True Identity (खरी ओळख): ‘मी शरीर नसून मी आत्मा आहे‘, ही जाणीव माणसाला जगातील कोणत्याही संकटात किंवा दुःखात स्थिर राहायला आणि मोठ्या ध्येयासाठी काम करायला बळ देते.

८. निष्कर्ष

या श्लोकातून हा स्पष्ट निष्कर्ष निघतो की ‘मारणे‘ आणि ‘मरणे‘ या दोन्ही क्रिया भौतिक शरीराशी निगडीत आहेत. आत्मा हा पूर्णपणे अलिप्त आणि निष्क्रिय (अकर्ता) आहे. जो या सत्याला ओळखतो, तो कर्तेपणाच्या आणि भोक्तेपणाच्या अहंकारातून मुक्त होतो. अर्जुनाचा ‘मी मारणारा आहे‘ हा भ्रम श्रीकृष्णांनी येथे दूर केला आहे. असा भ्रम दूर होण्यासाठी कर्तृत्व, स्वामित्व आणि भोक्तृत्व यांच्या जाळ्यातून सदैव मुक्त होणे आवश्यक आहे.

९. पुढील वाटचाल