श्रीमद् भगवद् गीतेच्या २ ऱ्या अध्यायातील २५
व्या श्लोकाचे विवेचन
१. प्रस्तावना
मागील २४ व्या श्लोकापर्यंत श्रीकृष्णांनी आत्म्याचे
सर्वव्यापी, अचल आणि सनातन
स्वरूप स्पष्ट केले. हे सर्व ऐकल्यानंतर अर्जुनाच्या (किंवा कोणत्याही सामान्य
माणसाच्या) मनात हा तर्कशुद्ध प्रश्न निर्माण होऊ शकतो की, “जर हा आत्मा इतका महान
आणि सर्वत्र भरलेला आहे, तर तो मला
माझ्या डोळ्यांनी का दिसत नाही?
किंवा
माझ्या बुद्धीला त्याचे पूर्ण आकलन का होत नाही?” या अत्यंत महत्त्वाच्या प्रश्नाचे उत्तर देण्यासाठी
श्रीकृष्ण या २५ व्या श्लोकात आत्म्याला ‘अव्यक्त‘ आणि ‘अचिन्त्य‘ ठरवून, आत्मज्ञानाच्या आधारावर शोक न करण्याचा अंतिम उपदेश करत
आहेत.
२. मूळ श्लोक आणि संधी विग्रह
अव्यक्तोऽयमचिन्त्योऽयमविकार्योऽयमुच्यते ।
तस्मादेवं विदित्वैनं नानुशोचितुमर्हसि ॥ २५ ॥
संधी विग्रह
अव्यक्तः अयम् अचिन्त्यः अयम् अविकार्यः अयम् उच्यते ।
तस्मात् एवम् विदित्वा एनम् न अनुशोचितुम् अर्हसि ॥ २५ ॥
३. शब्दार्थ
- अव्यक्तः = डोळ्यांना न
दिसणारा / अव्यक्त (इंद्रियांच्या आकलनापलीकडचा)
- अयम् = हा (आत्मा)
- अचिन्त्यः = बुद्धीच्या आणि
विचारांच्या पलीकडचा (अचिंत्य)
- अयम् = हा
- अविकार्यः = बदल न होणारा /
विकार नसलेला
- अयम् = हा
- उच्यते = म्हटला जातो
- तस्मात् = त्यामुळे
- एवम् = अशा प्रकारे
- विदित्वा = जाणून घेऊन
- एनम् = याला (आत्म्याला)
- न = नाही
- अनुशोचितुम् = शोक करणे
- अर्हसि = योग्य आहेस (तू
शोक करणे योग्य नाही)
४. एकसूत्री विश्लेषण
श्रीकृष्ण म्हणतात: “हा आत्मा डोळ्यांना न दिसणारा
(अव्यक्त), मनाच्या व
बुद्धीच्या पलीकडचा (अचिंत्य) आणि कोणताही बदल न होणारा (अविकार्य) आहे, असे म्हटले जाते. त्यामुळे आत्म्याचे हे
खरे स्वरूप जाणून घेऊन, तू शोक करणे
योग्य नाही.”
५. आचार्यांचे मत
आदि शंकराचार्य या श्लोकावर अत्यंत तार्किक भाष्य करतात. ते
म्हणतात की, माणसाला ज्ञान
मिळवण्याची दोनच मुख्य साधने आहेत: १) ज्ञानेंद्रिये (डोळे, कान इ.) आणि २) मन/बुद्धी. ज्या वस्तूला
रूप, रंग किंवा आकार आहे तीच
गोष्ट डोळ्यांना दिसू शकते; पण आत्मा
निराकार असल्यामुळे तो ‘अव्यक्त‘ आहे. जे डोळ्यांना दिसत नाही, त्याचा विचार किंवा कल्पना मन करू शकते; पण आत्मा हा मनाचा आणि तर्काचाही विषय
नसल्यामुळे तो ‘अचिन्त्य‘ आहे. आणि जो पंचमहाभूतांच्या पलीकडे आहे, त्यात कोणताही बदल संभवत नाही, म्हणून तो ‘अविकार्य‘
आहे.
हे अंतिम सत्य एकदा बुद्धीला पटले की,
मृत्यूविषयीचा
शोक मुळापासून नष्ट होतो.
६. ज्ञानेश्वरी
संत ज्ञानेश्वर माऊली या श्लोकाचा भावार्थ सांगताना अतिशय
सुंदर उदाहरणे देतात. माऊली म्हणतात की,
ज्याप्रमाणे
आपण वाऱ्याला डोळ्यांनी पाहू शकत नाही,
पण
त्याचे अस्तित्व नाकारता येत नाही,
तसाच
हा आत्मा आहे. कोणत्याही शस्त्राने किंवा तर्काने या आत्म्याला मोजता येत नाही. तो
‘अविकार्य‘ आहे म्हणजे त्याच्यात म्हातारपण, आजारपण किंवा मृत्यू हे देहाचे विकार कधीच
शिरू शकत नाहीत. हे त्रिकालाबाधित सत्य ओळखून माऊली अर्जुनाला विचारतात की, “जे मुळातच अविनाशी आहे, त्यासाठी तू व्यर्थ का रडत आहेस?”
७. व्यावहारिक दृष्टिकोन
- Accepting the Unseen (अदृश्याचा स्वीकार): आयुष्यातील सर्वात
मौल्यवान आणि शक्तिशाली गोष्टी अनेकदा डोळ्यांना दिसत नाहीत. प्रेम,
विश्वास,
शांती आणि आपली आंतरिक चेतना
(आत्मा) हे सर्व ‘अव्यक्त‘ आहे. केवळ डोळ्यांना दिसणाऱ्या भौतिक गोष्टींवर अवलंबून न
राहता, आपल्या
आतील ‘अव्यक्त‘ शक्तीवर विश्वास
ठेवायला हवा.
- Beyond Overthinking (अतिविचाराच्या
पलीकडे – अचिंत्य):
मानवी बुद्धीला एक मर्यादा आहे. विश्वातील प्रत्येक गोष्ट आपण तर्काने (Logic) किंवा विचाराने
सोडवू शकत नाही. अंतिम सत्य हे ‘अचिंत्य‘ आहे हे
स्वीकारल्याने माणसाचा “मला सर्व काही समजते” हा अहंकार गळून पडतो
आणि मन शांत होते.
- Emotional Immunity (अविकार्य
स्वभाव): ‘अविकार्य‘ असणे म्हणजे
परिस्थितीनुसार न बदलणे. व्यावहारिक जीवनात कोणी स्तुती केली म्हणून हुरळून न
जाणे आणि कोणी निंदा केली म्हणून खचून न जाणे, म्हणजेच स्वतःला आंतरिकदृष्ट्या ‘अविकार्य‘ (स्थिर) ठेवणे होय.
८. निष्कर्ष
या श्लोकात श्रीकृष्णांनी आत्मज्ञानाचा तात्त्विक युक्तिवाद
पूर्ण केला आहे. आत्मा हा इंद्रिये आणि बुद्धी यांच्या मर्यादांच्या पलीकडचा आहे
आणि तो पूर्णपणे निर्विकार आहे. त्यामुळे शरीराच्या मृत्यूचा विचार करून शोक करणे
हे तार्किकदृष्ट्या आणि आध्यात्मिकदृष्ट्या पूर्णपणे चुकीचे आहे, हा अंतिम निष्कर्ष येथे श्रीकृष्णांनी
मांडला आहे.
९. पुढील वाटचाल
येथे श्रीकृष्णांनी सांख्य तत्त्वज्ञान (आत्मज्ञान) पूर्ण
केले. पण श्रीकृष्ण हे अत्यंत कुशल मार्गदर्शक आहेत. त्यांना माहीत आहे की, कदाचित अर्जुनाला हे उच्च तत्त्वज्ञान लगेच
पचणार नाही. तो कदाचित सामान्य माणसासारखा विचार करेल की, “जर मी हे आत्म्याचे
अमरत्व मानलेच नाही तर? जर जन्म आणि
मृत्यू हीच अंतिम सत्ये मानली तर?”
अर्जुनाच्या
या व्यावहारिक किंवा भौतिकवादी (Materialistic)
दृष्टिकोनाला
उत्तर देण्यासाठी, श्रीकृष्ण
पुढील २६ व्या श्लोकात (“अथ चैनं
नित्यजातं…”) युक्तिवादाची दिशा बदलतात आणि एका वेगळ्या
दृष्टिकोनातून समजावून सांगतात.