श्रीमद् भगवद् गीतेच्या २ ऱ्या अध्यायातील ३२
व्या श्लोकाचे विवेचन
१. प्रस्तावना
मागील ३१ व्या श्लोकात श्रीकृष्णांनी अर्जुनाला त्याच्या ‘क्षत्रिय धर्माची‘ (स्वधर्माची) आठवण करून दिली आणि धर्म्य
युद्धासारखे दुसरे कल्याणकारी कार्य नाही,
हे
स्पष्ट केले. आता या ३२ व्या श्लोकात श्रीकृष्ण अर्जुनाचा उत्साह वाढवण्यासाठी
सांगत आहेत की, असे न्याय्य
युद्ध लढण्याची संधी मिळणे हे किती भाग्याचे आहे. हे युद्ध म्हणजे एखादे संकट नसून, वीरांसाठी स्वतःहून चालून आलेली स्वर्गाची
उघडी दारे आहेत, असा सकारात्मक
दृष्टिकोन श्रीकृष्ण येथे मांडत आहेत.
२. मूळ श्लोक आणि संधी विग्रह
यदृच्छया चोपपन्नं स्वर्गद्वारमपावृतम् ।
सुखिनः क्षत्रियाः पार्थ लभन्ते युद्धमीदृशम् ॥
३२ ॥
संधी विग्रह
यदृच्छया च उपपन्नम् स्वर्गद्वारम् अपावृतम् ।
सुखिनः क्षत्रियाः पार्थ लभन्ते युद्धम् ईदृशम् ॥ ३२ ॥
३. शब्दार्थ
- यदृच्छया = आपोआप /
अनपेक्षितपणे / इच्छा नसतानाही
- च = आणि
- उपपन्नम् = प्राप्त झालेले /
चालून आलेले
- स्वर्गद्वारम् = स्वर्गाचे दार
- अपावृतम् = उघडे / उघडलेले
- सुखिनः = सुदैवी / भाग्यवान
- क्षत्रियाः = क्षत्रिय
- पार्थ = हे पृथापुत्र
अर्जुना
- लभन्ते = प्राप्त करतात /
त्यांना मिळते
- युद्धम् = युद्ध
- ईदृशम् = अशा प्रकारचे
(धर्म्य युद्ध)
४. एकसूत्री विश्लेषण
श्रीकृष्ण म्हणतात: “हे पार्था (अर्जुना), आपोआप चालून आलेले आणि स्वर्गाचे उघडे
द्वार असणारे अशा प्रकारचे (धर्म्य) युद्ध सुदैवी क्षत्रियांनाच मिळते.”
५. आचार्यांचे मत
आदि शंकराचार्य या श्लोकाचे विवेचन करताना स्पष्ट करतात की, जे युद्ध केवळ स्वार्थासाठी किंवा
राज्यविस्तारासाठी केले जाते, ते विनाशाकडे
नेते. परंतु जे युद्ध न्यायाच्या प्रस्थापनेसाठी असते आणि जे आपणहून (यदृच्छया)
समोर येते, ते एक पवित्र
कर्तव्य असते. अशा निष्काम कर्मामुळे (स्वधर्माचरणाने) योद्ध्याला थेट उच्च गती
(स्वर्ग) प्राप्त होते. असे न्याय्य युद्ध लढण्याची संधी मिळणे हे पूर्वपुण्याईचे
आणि सुदैवाचे लक्षण आहे, त्यामुळे
यापासून पाठ फिरवणे योग्य नाही.
६. ज्ञानेश्वरी
संत ज्ञानेश्वर माऊली अतिशय सुंदर आणि ओघवत्या दृष्टांतातून
हा श्लोक समजावतात. माऊली म्हणतात की,
अर्जुना, हे युद्ध म्हणजे जणू काही चालत आलेला
कल्पवृक्ष आहे किंवा न शोधता सापडलेला चिंतामणी (रत्न) आहे. हे युद्ध म्हणजे
साक्षात उघडलेले स्वर्गाचे दार आहे. ज्याप्रमाणे एखाद्या भुकेल्या माणसासमोर अचानक
पंचपक्वान्नांचे ताट यावे, तशी ही
तुझ्यासाठी पुण्याची आणि कीर्तीची संधी चालून आली आहे. अशा वेळी युद्ध न करणे
म्हणजे स्वतःच्या हाताने स्वतःचे भाग्य झिडकारण्यासारखे आहे.
७. व्यावहारिक दृष्टिकोन
- संकटातील
संधी (Opportunity
in Crisis): जीवनात
अनपेक्षितपणे येणारी आव्हाने (यदृच्छया
उपपन्नम्) वरवर पाहता संकटे
वाटू शकतात, पण तीच
आपल्या क्षमतेची आणि चारित्र्याची खरी परीक्षा पाहतात. कठीण प्रसंग à योग्य कृती à यश आणि समाधान अशी
ही साखळी असते. हे युद्ध अर्जुनासाठी एक मोठी संधी आहे.
- कर्तव्य
हीच पुण्याची संधी (Duty
as a Privilege): जेव्हा
आपल्याला सत्याच्या बाजूने उभे राहण्याची किंवा अन्यायाविरुद्ध लढण्याची संधी
मिळते, तेव्हा ते
ओझे न मानता ‘सुदैव‘ (Privilege) मानले पाहिजे.
समाजात चांगल्या कामासाठी योगदान देण्याची संधी सगळ्यांनाच मिळत नाही.
- सकारात्मक
दृष्टिकोन (Positive
Framing): श्रीकृष्ण
एका भयानक युद्धाला ‘स्वर्गाचे
उघडे दार‘ असे
सकारात्मक स्वरूप देत आहेत. आयुष्यातील कठीण जबाबदाऱ्यांकडे जर आपण ‘कर्तव्य आणि
कल्याणाचा मार्ग‘ म्हणून
पाहिले, तर त्या
पार पाडण्यासाठी लागणारी ऊर्जा आपोआप निर्माण होते.
८. निष्कर्ष
या श्लोकातून हा निष्कर्ष निघतो की, अन्यायाविरुद्ध लढण्याचे न्याय्य आणि
धर्म्य युद्ध जेव्हा स्वतःहून चालून येते,
तेव्हा
ते एका योद्ध्यासाठी (क्षत्रियासाठी) परम भाग्याचे असते. अशा संधीचा स्वीकार करून
स्वतःचे कर्तव्य पूर्ण करणे, हाच यशाचा आणि
कल्याणाचा (स्वर्गाचा) सरळ मार्ग आहे.
९. पुढील वाटचाल
“युद्ध केले तर
किती मोठे पुण्य आणि कीर्ती मिळेल”,
हे
सकारात्मक बाजूने सांगितल्यानंतर,
आता
श्रीकृष्ण नाण्याची दुसरी बाजू दाखवणार आहेत. पुढील ३३ व्या श्लोकात (“अथ चेत्त्वमिमं धर्म्यं…”) श्रीकृष्ण सांगणार आहेत की, जर अर्जुनाने हे प्राप्त झालेले धर्मयुद्ध
केले नाही, तर त्याचे काय
भयंकर परिणाम होतील, त्याची कशी
बदनामी होईल आणि त्याला कोणते पाप लागेल.