अध्याय २ रा – श्लोक – ३५ वा

श्रीमद् भगवद् गीतेच्या २ ऱ्या अध्यायातील ३५ व्या श्लोकाचे विवेचन

१. प्रस्तावना

मागील (३४ व्या) श्लोकात श्रीकृष्णांनी अर्जुनाला सांगितले की, युद्ध न केल्यास समाजाच्या दृष्टीने तुझी कायमस्वरूपी बदनामी होईल. यावर अर्जुनाच्या मनात असा विचार येऊ शकतो की, “सामान्य लोकांना काय समजते? ते काहीही म्हणोत. पण रणांगणावरील माझे समवयस्क, गुरुजन आणि भीष्म-द्रोणांसारखे महान योद्धे नक्कीच हे जाणतात की, मी युद्ध भीतीपोटी नव्हे, तर केवळ करुणा आणि दयेपोटी सोडत आहे.” अर्जुनाचा हा भाबडा गैरसमज दूर करण्यासाठी श्रीकृष्ण या ३५ व्या श्लोकात अत्यंत परखड सत्य मांडत आहेत की, रणांगणावर ‘दया‘ कधीच दया मानली जात नाही, ती केवळ ‘भीती‘ मानली जाते.

२. मूळ श्लोक आणि संधी विग्रह

भयाद्रणादुपरतं मंस्यन्ते त्वां महारथाः ।

येषां च त्वं बहुमतो भूत्वा यास्यसि लाघवम् ॥ ३५ ॥

संधी विग्रह

भयात् रणात् उपरतम् मंस्यन्ते त्वाम् महारथाः ।

येषाम् च त्वम् बहुमतः भूत्वा यास्यसि लाघवम् ॥ ३५ ॥

३. शब्दार्थ

• भयात् = भीतीमुळे
• रणात् = रणांगणातून / युद्धापासून
• उपरतम् = पळून गेलेला / माघार घेतलेला
• मंस्यन्ते = मानतील / विचार करतील
• त्वाम् = तुला
• महारथाः = महान योद्धे (भीष्म, द्रोण, दुर्योधन, कर्ण इत्यादी)
• येषाम् = ज्यांच्या दृष्टीने / ज्यांच्यासाठी
• च = आणि
• त्वम् = तू
• बहुमतः = अत्यंत आदरणीय / सन्माननीय
• भूत्वा = राहून / होऊन
• यास्यसि = प्राप्त करशील / होशील
• लाघवम् = कमीपणा / तुच्छता / अपमान

४. एकसूत्री विश्लेषण

श्रीकृष्ण म्हणतात: “ज्या महान योद्ध्यांच्या (महारथींच्या) मनात आजवर तुझ्याबद्दल अत्यंत आदर होता, तेच योद्धे आता असे मानतील की, तू भीतीपोटी रणांगणावरून पळ काढला आहेस, आणि त्यामुळे त्यांच्या दृष्टीत तू तुच्छतेस (कमीपणाला) प्राप्त होशील.”

५. आचार्यांचे मत

आदि शंकराचार्य या श्लोकाचे विवेचन करताना स्पष्ट करतात की, शत्रू किंवा प्रतिस्पर्धी कधीही तुमच्या कृतीमागील उदात्त हेतू (जसे की दया किंवा नातेवाईकांबद्दलचे प्रेम) पाहत नाहीत. रणांगण हे युद्ध करण्यासाठी असते. तिथून जर एखाद्या शूरवीराने अचानक माघार घेतली, तर जगाच्या आणि विशेषतः समवयस्क योद्ध्यांच्या दृष्टीने त्याचे एकच कारण असते – ‘प्राणांची भीती‘ (भय). जे कौरव आतापर्यंत अर्जुनाच्या शौर्याला घाबरून त्याचा आदर करत होते, तेच आता त्याला भ्याड समजून त्याची किंमत शून्यावर आणून ठेवतील.

६. ज्ञानेश्वरी

संत ज्ञानेश्वर माऊली या श्लोकाचा अर्थ अतिशय सोप्या आणि मार्मिक शब्दांत उलगडून दाखवतात. माऊली म्हणतात की, “अर्जुना, तू स्वतःला कितीही दयाळू समजत असलास, तरी दुर्योधन आणि इतर कौरवांना तुझी ही दया समजणार नाही. ते म्हणतील, ‘बघा, अर्जुन आपल्या सैन्याला घाबरून पळून गेला!‘. आतापर्यंत तू जे काही अफाट शौर्य गाजवले आहेस, त्या सगळ्यावर पाणी फिरेल. ज्या लोकांनी तुला डोक्यावर घेतले होते, तेच लोक तुला आता तुच्छ मानतील. तुझ्यासारख्या वीराला हा कमीपणा कसा सहन होईल?”

७. व्यावहारिक दृष्टिकोन

• उद्देशांचा चुकीचा अर्थ (Misinterpretation of Intentions): व्यावहारिक जगात समाज नेहमी तुमच्या ‘कृतीवर‘ (Action) लक्ष ठेवतो, तुमच्या ‘भावनेवर‘ (Emotion) नाही. तुम्ही एखाद्या स्पर्धेतून किंवा कठीण प्रसंगातून नैतिकतेचे कारण देऊन माघार घेतली, तरी प्रतिस्पर्धी किंवा समाज त्याला तुमचा ‘कमकुवतपणा‘ किंवा ‘भीती‘ असेच नाव देतो.
• प्रतिस्पर्ध्यांची धारणा (Perception of Competitors): तुमच्या क्षेत्रातील दिग्गज (महारथी) तुम्हाला तुमच्या कर्तृत्वावरून मोजत असतात. संघर्षाच्या वेळी जर तुम्ही मैदानातून पळ काढला, तर तुमच्याबद्दलचा आदर (बहुमतः) एका क्षणात संपतो आणि त्याची जागा तुच्छता (लाघवम्) घेते.
• पूर्वीच्या यशावर प्रश्नचिन्ह (Questioning Past Success): आयुष्यात एकदा दाखवलेला भ्याडपणा तुमच्या भूतकाळातील सर्व यशावर आणि शौर्यावर प्रश्नचिन्ह निर्माण करतो. लोकांना वाटू लागते की तुमचे पूर्वीचे यश केवळ एक ‘योगायोग‘ होता, तुमच्यात खरी क्षमता नाहीच आहे.

८. निष्कर्ष

कठीण प्रसंग किंवा संघर्षाची वेळ आल्यावर माघार घेणे हे कधीही ‘उदात्त‘ मानले जात नाही. योग्य वेळी योग्य कृती न केल्यास, आपली दया किंवा करुणा ही आपली ‘भीती‘ म्हणूनच जगासमोर मांडली जाते. यामुळे व्यक्तीचा समाजात आणि विशेषतः स्वतःच्या प्रतिस्पर्ध्यांमध्ये अत्यंत अपमान होतो.

९. पुढील वाटचाल