श्रीमद् भगवद् गीतेच्या २ ऱ्या अध्यायातील ३६
व्या श्लोकाचे विवेचन
१. प्रस्तावना
मागील (३५ व्या) श्लोकात श्रीकृष्णांनी अर्जुनाला सांगितले
की, रणांगणावरील महान योद्धे तुझी माघार ही दया नसून तुझा भ्याडपणा समजतील.
यावर अर्जुनाच्या मनात असा विचार येऊ शकतो की, “ठीक आहे, ते मला भ्याड म्हणोत. मी जंगलात निघून जाईन, त्यांची निंदा ऐकायला मी इथे थांबणारच
नाही.” अर्जुनाच्या याही पळवाटेवर प्रहार करताना, श्रीकृष्ण या ३६ व्या श्लोकात अत्यंत
परखडपणे सांगत आहेत की, तुझे शत्रू
केवळ भ्याड म्हणून थांबणार नाहीत,
तर
ते तुझ्या सामर्थ्याची निंदा करताना असे काही भयंकर आणि न बोलण्यासारखे शब्द
वापरतील, जे ऐकून तुला होणारे
मानसिक दुःख हे मृत्यूपेक्षाही भयानक असेल.
२. मूळ श्लोक आणि संधी विग्रह
अवाच्यवादांश्च बहून्वदिष्यन्ति तवाहिताः ।
निन्दन्तस्तव सामर्थ्यं ततो दुःखतरं नु किम् ॥
३६ ॥
संधी विग्रह
अवाच्यवादान् च बहून् वदिष्यन्ति तव अहिताः ।
निन्दन्तः तव सामर्थ्यम् ततः दुःखतरम् नु किम् ॥ ३६ ॥
३. शब्दार्थ
अवाच्यवादान् = न बोलण्यासारखे शब्द / अपशब्द
च = आणि
बहून = पुष्कळ / अनेक
वदिष्यन्ति = बोलतील
तव = तुझे
अहिताः = शत्रू (हित न चिंतणारे)
निन्दन्तः = निंदा करताना
तव = तुझ्या
सामर्थ्यम् = सामर्थ्याची / शक्तीची
ततः = त्यापेक्षा
दुःखतरम् = अधिक दुःखदायक
नु = खरोखरच
किम् = काय (असू शकेल)
४. एकसूत्री विश्लेषण
श्रीकृष्ण म्हणतात: “तुझे शत्रू तुझ्या सामर्थ्याची
(शौर्याची) निंदा करताना अनेक न बोलण्यासारखे अपशब्द बोलतील. खरोखरच, यापेक्षा अधिक दुःखदायक दुसरे काय असू शकेल?”
५. आचार्यांचे मत
आदि शंकराचार्य या श्लोकाचे विवेचन करताना स्पष्ट करतात की, एका शूरवीर व्यक्तीला रणांगणावर मरण
पत्करणे सोपे वाटते, पण स्वतःच्या
शौर्याची आणि क्षमतेची होणारी निंदा सहन करणे अशक्य असते. शत्रू केवळ अर्जुनाच्या
पलायनाची खिल्ली उडवणार नाहीत, तर त्याच्या
आजवरच्या सर्व कर्तृत्वाला हिणवतील आणि ‘हा नपुंसक आहे‘, ‘हा भित्रा आहे‘ असे निंदाव्यंजक शब्द वापरतील. स्वाभिमानी
व्यक्तीसाठी हे मानसिक दुःख शारीरिक मृत्यूपेक्षा कैकपटीने अधिक वेदनादायक असते.
६. ज्ञानेश्वरी
संत ज्ञानेश्वर माऊली या श्लोकाचा अर्थ सांगताना अर्जुनाची
अवस्था अत्यंत मार्मिक शब्दांत मांडतात. माऊली म्हणतात, “अर्जुना, तुझे शत्रू तुझ्या पाठीमागे असे काही
निंदेचे बाण मारतील की ते तुझ्या हृदयाला सालासारखे टोचतील. ते म्हणतील की हा केवळ
बढाया मारणारा आहे, याच्यात काहीही
शौर्य नाही. ज्या कानांनी आजवर स्वतःची स्तुती ऐकली, त्याच कानांनी जेव्हा तू स्वतःची अशी कुजकट निंदा ऐकशील, तेव्हा तुझे काळीज फाटून जाईल. ते मरणयातना
सहन करण्यापेक्षा युद्ध करून मरणे कधीही चांगले.”
७. व्यावहारिक दृष्टिकोन
- चारित्र्यहनन
(Character
Assassination): समाजात जेव्हा विरोधक टीका करतात, तेव्हा ते केवळ
तुमच्या एका चुकीवर थांबत नाहीत,
तर ते तुमच्या संपूर्ण क्षमतेवर आणि चारित्र्यावर चिखलफेक करतात. हे
अपशब्द अत्यंत क्लेशदायक असतात.
- मानसिक
वेदना (Mental Agony): शारीरिक
दुखापतीतून माणूस सावरू शकतो,
पण स्वाभिमानावर झालेला वार आणि अपमानास्पद शब्द व्यक्तीला आतून पोखरून
काढतात. सन्माननीय व्यक्तीसाठी हा मानसिक त्रास असह्य असतो.
- विरोधकांची
मानसिकता (Mindset of
Haters): विरोधक नेहमी संधीची वाट पाहत असतात. तुम्ही कठीण
प्रसंगात थोडी जरी माघार घेतली,
तरी ते तुमच्या पूर्ण सामर्थ्याला शून्य ठरवण्याचा प्रयत्न करतात आणि
अत्यंत खालच्या पातळीवर जाऊन टीका करतात.
८. निष्कर्ष
कर्तव्यापासून पळ काढल्याने शांती किंवा सुरक्षितता मिळत
नाही, उलट शत्रूंकडून होणारी
निंदा आणि अपमान यामुळे माणसाच्या वाट्याला केवळ असह्य मानसिक दुःख येते. एका
स्वाभिमानी व्यक्तीसाठी स्वतःच्या सामर्थ्याची निंदा ऐकणे हे जगातील सर्वात मोठे
दुःख आहे.
९. पुढील वाटचाल
येथे अर्जुनाच्या मनात असा प्रश्न येऊ शकतो
की, “हे सर्व ठीक
आहे, पण मी नक्की काय करावे? युद्ध केले आणि मारला गेलो तर? आणि युद्ध जिंकलो तरी या रक्ताळलेल्या
राज्याचा काय उपयोग?” यावर श्रीकृष्ण
त्याला अत्यंत स्पष्ट असा सिद्धांत सांगणार आहेत. पुढील ३७ व्या श्लोकात (“हतो वा प्राप्स्यसि स्वर्गं जित्वा वा भोक्ष्यसे
महीम्…”) श्रीकृष्ण समजावून
सांगतील की, युद्धात मारला
गेलास तर स्वर्ग मिळेल आणि जिंकलास तर पृथ्वीचे राज्य भोगशील. त्यामुळे कोणत्याही
परिस्थितीत युद्ध करणेच कसे फायद्याचे आहे,
हे
सांगून श्रीकृष्ण त्याला युद्धासाठी उभे राहण्याचा स्पष्ट आदेश देतील.