अध्याय २ रा – श्लोक – ३७ वा

श्रीमद् भगवद् गीतेच्या २ ऱ्या अध्यायातील ३७ व्या श्लोकाचे विवेचन

१. प्रस्तावना

मागील (३६ व्या) श्लोकात श्रीकृष्णांनी अर्जुनाला स्पष्ट केले की, युद्ध न केल्यास शत्रू तुझी अत्यंत खालच्या पातळीवर जाऊन निंदा करतील आणि ते दुःख मृत्यूपेक्षाही भयानक असेल. यावर अर्जुनाच्या मनात असा प्रश्न येतो की, “हे सर्व ठीक आहे, पण मी नक्की काय करावे? युद्ध केले आणि मारला गेलो तर? आणि युद्ध जिंकलो तरी या रक्ताळलेल्या राज्याचा काय उपयोग?” अर्जुनाची ही द्विधा मनस्थिती आणि संभ्रम दूर करण्यासाठी, श्रीकृष्ण या ३७ व्या श्लोकात अत्यंत स्पष्ट असा सिद्धांत सांगत आहेत आणि ‘धर्मयुद्धात कोणत्याही परिस्थितीत तुझे नुकसान नाही‘, हे पटवून देऊन त्याला युद्धासाठी उभे राहण्याचा ठोस आदेश देत आहेत.

२. मूळ श्लोक आणि संधी विग्रह

हतो वा प्राप्स्यसि स्वर्गं जित्वा वा भोक्ष्यसे महीम् ।

तस्मादुत्तिष्ठ कौन्तेय युद्धाय कृतनिश्चयः ॥ ३७ ॥

संधी विग्रह

हतः वा प्राप्स्यसि स्वर्गम् जित्वा वा भोक्ष्यसे महीम् ।

तस्मात् उत्तिष्ठ कौन्तेय युद्धाय कृतनिश्चयः ॥ ३७ ॥

३. शब्दार्थ

• हतः = मारला गेलास
• वा = किंवा / जर
• प्राप्स्यसि = प्राप्त करशील / मिळवशील
• स्वर्गम् = स्वर्ग
• जित्वा = जिंकून
• वा = किंवा / जर
• भोक्ष्यसे = उपभोग घेशील / राज्य करशील
• महीम् = पृथ्वी (राज्य)
• तस्मात् = म्हणून / त्यामुळे
• उत्तिष्ठ = ऊठ / उभा राहा
• कौन्तेय = हे कुंतीपुत्रा (अर्जुना)
• युद्धाय = युद्धासाठी
• कृतनिश्चयः = पक्का निश्चय करून

४. एकसूत्री विश्लेषण

श्रीकृष्ण म्हणतात: “हे कुंतीपुत्रा, जर तू या युद्धात मारला गेलास तर तुला स्वर्ग मिळेल आणि जर जिंकलास तर तू पृथ्वीचे राज्य भोगशील. त्यामुळे पक्का निश्चय कर आणि युद्धासाठी उभा राहा.”

५. आचार्यांचे मत

आदि शंकराचार्य या श्लोकाचे स्पष्टीकरण करताना सांगतात की, स्वधर्माचे (कर्तव्याचे) पालन करताना कधीही तोटा होत नाही. क्षत्रियासाठी धर्मयुद्ध हे दोन्ही बाजूंनी लाभाचे (Win-Win situation) असते. युद्धात मृत्यू आला तर, शूरवीराला वीरगती मिळून स्वर्गप्राप्ती होते, आणि जर विजय मिळाला, तर त्याला पृथ्वीचे निष्कंटक राज्य मिळते. दोन्ही परिस्थितींत अर्जुनाचा फायदाच आहे. त्यामुळे संशय आणि मोह सोडून देऊन त्याने क्षात्रधर्माचे पालन करण्यासाठी सिद्ध झाले पाहिजे.

६. ज्ञानेश्वरी

संत ज्ञानेश्वर माऊली या श्लोकाचा अर्थ समजावताना अर्जुनाला मिळणाऱ्या दुहेरी फायद्याचे वर्णन करतात. माऊली म्हणतात की, “अर्जुना, या युद्धात तुझे कोणतेही नुकसान नाही. जर रणांगणावर तू प्राण सोडलेस, तर तुला थेट स्वर्गाचे राज्य मिळेल. आणि जर तू शत्रूंना जिंकलेस, तर या संपूर्ण पृथ्वीचे ऐश्वर्य तुझेच असेल. त्यामुळे हा विचार सोडून दे की काय होईल. आता फक्त एकच कर – मनाचा पक्का निश्चय कर आणि शस्त्र हातात घेऊन युद्धासाठी उभा राहा.”

७. व्यावहारिक दृष्टिकोन

• ‘विन-विन‘ परिस्थिती (Win-Win Mindset): जेव्हा आपण एखादे काम योग्य हेतूने आणि प्रामाणिकपणे (स्वधर्म म्हणून) करतो, तेव्हा त्यात अपयश नसतेच. एकतर आपल्याला ‘यश‘ (महीम् – ऐहिक फळ) मिळते, किंवा त्यातून काहीतरी मोठी ‘शिकवण आणि सन्मान‘ (स्वर्गम् – आंतरिक समाधान/गती) मिळतो. प्रामाणिक प्रयत्नांत दोन्ही बाजूने आपलाच फायदा असतो.
• निर्णायकता (Decisiveness – कृतनिश्चयः): आयुष्यात संभ्रमावस्थेत राहून काहीही साध्य होत नाही. श्रीकृष्णांचा ‘कृतनिश्चयः‘ हा शब्द अत्यंत महत्त्वाचा आहे. कोणतेही कार्य करताना अर्ध्या मनाने करू नये. एकदा निर्णय घेतला की पूर्ण आत्मविश्वासाने आणि पक्क्या निश्चयाने त्या कामासाठी उभे राहिले पाहिजे.
• परिणामांची भीती सोडणे (Overcoming Fear of Results): बरेचदा आपण ‘काय होईल?’ या भीतीने कृतीच करत नाही. श्रीकृष्ण येथे स्पष्ट करतात की, योग्य कृती केल्यास भविष्यात जे काही होईल ते तुझ्या हिताचेच असेल. त्यामुळे परिणामांची भीती बाळगून वर्तमानकाळातील कर्तव्य टाळू नये.

८. निष्कर्ष

या श्लोकातून असा निष्कर्ष निघतो की, धर्म आणि न्यायाच्या मार्गावर चालताना व्यक्तीचे कधीही नुकसान होत नाही. यश आणि अपयश या दोन्ही गोष्टी लाभदायीच ठरतात. त्यामुळे संभ्रम आणि भीती सोडून, पक्का निश्चय करून माणसाने आपल्या कर्तव्यासाठी सज्ज झाले पाहिजे.

९. पुढील वाटचाल