अध्याय २ रा – श्लोक – ३९ वा

श्रीमद् भगवद् गीतेच्या २ ऱ्या अध्यायातील ३९ व्या श्लोकाचे विवेचन

१. प्रस्तावना

मागील (३८ व्या) श्लोकात श्रीकृष्णांनी ‘समत्व योग‘ म्हणजेच निष्काम कर्मयोगाची बीजे रोवली आणि फळाची आशा न ठेवता कर्तव्य केल्यास पाप लागत नाही, हे सांगितले. आतापर्यंत (श्लोक ११ ते ३८) श्रीकृष्णांनी अर्जुनाला आत्म्याचे अमरत्व आणि शरीराचा नाशवंतपणा या ‘ज्ञानाच्या‘ (सांख्य योगाच्या) आधारे समजावून सांगितले. आता या ३९ व्या श्लोकापासून गीतेचा एक अत्यंत महत्त्वाचा टप्पा सुरू होत आहे. येथे श्रीकृष्ण विषय बदलत असल्याची अधिकृत घोषणा करतात आणि अर्जुनाला ‘बुद्धियोग‘ (कर्मयोग) ऐकण्यास सांगतात, ज्याच्या आचरणाने मनुष्य कर्माच्या सर्व बंधनांतून कायमचा मुक्त होतो.

२. मूळ श्लोक आणि संधी विग्रह

एषा तेऽभिहिता सांख्ये बुद्धियोगे त्विमां शृणु ।

बुद्ध्या युक्तो यया पार्थ कर्मबन्धं प्रहास्यसि ॥ ३९ ॥

संधी विग्रह

एषा ते अभिहिता सांख्ये बुद्धियोगे तु इमाम् शृणु ।

बुद्ध्या युक्तः यया पार्थ कर्मबन्धम् प्रहास्यसि ॥ ३९ ॥

३. शब्दार्थ

• एषा = ही (बुद्धी / ज्ञान)
• ते = तुला
• अभिहिता = सांगितली
• सांख्ये = सांख्य योगात (ज्ञानमार्गात / आत्मज्ञानाच्या संदर्भात)
• बुद्धियोगे = बुद्धियोगात (निष्काम कर्मयोगाच्या संदर्भात)
• तु = पण / आता
• इमाम् = ही (बुद्धी / ज्ञान)
• शृणु = ऐक
• बुद्ध्या = बुद्धीने (या ज्ञानाने)
• युक्तः = युक्त होऊन / जोडला जाऊन
• यया = ज्या (बुद्धीने)
• पार्थ = हे पार्था (अर्जुना)
• कर्मबन्धम् = कर्माचे बंधन
• प्रहास्यसि = पूर्णपणे तोडून टाकशील / नष्ट करशील

४. एकसूत्री विश्लेषण

श्रीकृष्ण म्हणतात: “हे पार्था, आतापर्यंत मी तुला सांख्य (ज्ञानयोग) योगानुसार आत्म्याचे ज्ञान सांगितले. आता तू तेच ज्ञान कर्मयोगाविषयी (बुद्धियोग) ऐक; कारण या बुद्धीने युक्त झाल्यावर तू कर्माची सर्व बंधने पूर्णपणे तोडून टाकशील.”

५. आचार्यांचे मत

आदि शंकराचार्य या श्लोकाचे स्पष्टीकरण करताना ‘सांख्य‘ आणि ‘बुद्धियोग‘ या दोन शब्दांचा अर्थ उलगडतात. ‘सांख्य‘ म्हणजे परमार्थ तत्त्वाचे (आत्म्याचे) खरे ज्ञान. आतापर्यंत श्रीकृष्णांनी हेच ज्ञान दिले. पण केवळ ज्ञान मिळवून भागत नाही, तर ते आचरणात आणावे लागते. त्यासाठी ‘बुद्धियोग‘ म्हणजे ईश्वराची आराधना म्हणून निष्काम भावनेने केले जाणारे कर्म होय. आचार्य स्पष्ट करतात की, जेव्हा माणूस आसक्ती सोडून ईश्वराला कर्मे अर्पण करतो, तेव्हा तो ‘कर्मबंधनातून‘ (जन्म-मरणाच्या फेऱ्यातून) पूर्णपणे मुक्त होतो.

६. ज्ञानेश्वरी

संत ज्ञानेश्वर माऊली या श्लोकाचा आशय अतिशय सुंदर रीतीने मांडतात. माऊली म्हणतात की, “अर्जुना, आतापर्यंत मी तुला सांख्यशास्त्राच्या आधारे आत्म्याचे स्वरूप दाखवले. हे तात्विक ज्ञान होते. पण आता मी तुला प्रत्यक्ष आचरणाचा मार्ग (कर्मयोग) सांगतो. या कर्मयोगाचे वैशिष्ट्य असे आहे की, जर तू या बुद्धीचे चिलखत घालून जीवनाच्या रणांगणावर उभा राहिलास, तर कर्माचे कोणतेही बंधन तुला अडकवू शकणार नाही. तू कर्म करशील, पण कमळाच्या पानावर जसे पाणी थांबत नाही, तसा तू त्या कर्मापासून अलिप्त राहशील.”

७. व्यावहारिक दृष्टिकोन

• ज्ञानातून कृतीकडे (Theory to Practice): केवळ तत्त्वज्ञान वाचून किंवा ऐकून जीवन बदलत नाही. श्रीकृष्णांचा हा श्लोक म्हणजे ‘Theory’ कडून ‘Practical’ कडे जाण्याचा पूल आहे. आत्मज्ञान हे तत्त्वज्ञान आहे, तर निष्काम कर्मयोग हे त्याचे प्रत्यक्ष आचरण आहे.
• बुद्धियोग (Intellect-driven Action): आपण बहुतांश कामे भावनेच्या (Emotion) आहारी जाऊन किंवा अंध इच्छेने करतो. ‘बुद्धियोग‘ म्हणजे भावनेवर नियंत्रण ठेवून, योग्य-अयोग्य याचा विवेक करून स्थिर बुद्धीने काम करणे.
• कर्मबंधनातून मुक्ती (Freedom from Burnout): व्यावहारिक जगात ‘कर्मबंधन‘ म्हणजे आपल्याच कामाचा येणारा तणाव, नैराश्य किंवा थकवा. जेव्हा आपण परिणामांची आसक्ती सोडून ‘बुद्धियोगाने‘ काम करतो, तेव्हा काम हा आनंद बनतो आणि आपण मानसिक तणावाच्या (बंधनाच्या) पलीकडे जातो.

८. निष्कर्ष

या श्लोकातून हा स्पष्ट निष्कर्ष निघतो की, केवळ तात्विक ज्ञान पुरेसे नाही, तर ते प्रत्यक्ष कर्मात उतरवणे आवश्यक आहे. निष्काम कर्मयोगाच्या (बुद्धियोगाच्या) मार्गानेच मनुष्याला कर्माच्या बंधनातून आणि पाप-पुण्याच्या फेऱ्यातून कायमची मुक्ती मिळू शकते. गीतेचा हा खऱ्या अर्थाने ‘टर्निंग पॉईंट‘ आहे.

९. पुढील वाटचाल