अध्याय २ रा – श्लोक – ४० वा

श्रीमद् भगवद् गीतेच्या २ ऱ्या अध्यायातील ४० व्या श्लोकाचे विवेचन

१. प्रस्तावना

मागील (३९ व्या) श्लोकात श्रीकृष्णांनी विषय बदलत असल्याची अधिकृत घोषणा केली आणि अर्जुनाला ‘बुद्धियोग‘ (निष्काम कर्मयोग) सांगण्यास सुरुवात केली. हे ऐकल्यावर अर्जुनाच्या मनात एक रास्त शंका येते की, “हा कर्मयोगाचा मार्ग आचरणात आणायला खूप कठीण असेल का? व्यावहारिक जगात आपण एखादे काम (उदा. शेती किंवा व्यवसाय) अर्ध्यावर सोडले, तर आपले सगळे कष्ट वाया जातात; तसेच एखादे औषध चुकीचे घेतले तर त्याची प्रतिक्रिया (उलट परिणाम) येते. या कर्मयोगात ही असेच काही नुकसान किंवा धोका आहे का?” अर्जुनाची ही भीती दूर करण्यासाठी आणि कर्मयोगाचे अत्यंत अद्वितीय व महान वैशिष्ट्य सांगण्यासाठी श्रीकृष्ण या ४० व्या श्लोकात एक अतिशय दिलासादायक आणि आश्वासक सिद्धांत मांडत आहेत.

२. मूळ श्लोक आणि संधी विग्रह

नेहाभिक्रमनाशोऽस्ति प्रत्यवायो न विद्यते ।

स्वल्पमप्यस्य धर्मस्य त्रायते महतो भयात् ॥ ४० ॥

संधी विग्रह

न इह अभिक्रम-नाशः अस्ति प्रत्यवायः न विद्यते ।

स्वल्पम् अपि अस्य धर्मस्य त्रायते महतः भयात् ॥ ४० ॥

३. शब्दार्थ

• न = नाही
• इह = या (कर्मयोगामध्ये)
• अभिक्रम-नाशः = अभिक्रम (सुरुवात / प्रयत्नांचा) + नाश (व्यर्थता)
• अस्ति = आहे
• प्रत्यवायः = उलट परिणाम / दोष / पाप
• न = नाही
• विद्यते = असतो
• स्वल्पम् = थोडेसे
• अपि = सुद्धा
• अस्य = या
• धर्मस्य = धर्माचे (निष्काम कर्मयोगाचे आचरण)
• त्रायते = रक्षण करते / वाचवते
• महतः = अत्यंत मोठ्या
• भयात् = भयापासून (जन्म-मृत्यूच्या चक्रापासून / अपयशाच्या भीतीपासून)

४. एकसूत्री विश्लेषण

श्रीकृष्ण म्हणतात: “या निष्काम कर्मयोगामध्ये सुरु केलेल्या प्रयत्नांचा कधीही नाश होत नाही आणि कोणतेही उलट परिणाम (पाप) लागत नाहीत. या धर्माचे थोडेसे आचरण सुद्धा माणसाला (जन्म-मरणाच्या) अत्यंत मोठ्या भयापासून वाचवते.”

५. आचार्यांचे मत

आदि शंकराचार्य या श्लोकाचे स्पष्टीकरण करताना सांसारिक कर्म आणि निष्काम कर्म यातील मूलभूत फरक सांगतात. ते म्हणतात की, जगात कोणतेही सकाम कर्म (उदा. यज्ञादी कर्मे किंवा शेती) फळ मिळण्यासाठी पूर्णत्वास जावे लागते; मध्येच सोडल्यास ते वाया जाते. तसेच, त्यात काही चूक झाली तर ‘प्रत्यवाय‘ (पाप, अडथळा किंवा नुकसान) लागतो. परंतु, ईश्वरार्पण बुद्धीने केलेला ‘कर्मयोग‘ हा असा मार्ग आहे की, यात केलेली छोटीशी कृतीही संस्काररूपाने आत्म्यावर कोरली जाते. ती कधीही नष्ट होत नाही आणि अपूर्ण राहिली तरी तिचे कोणतेही पाप लागत नाही. हा मार्ग केवळ प्रगतीपथावरच जातो.

६. ज्ञानेश्वरी

संत ज्ञानेश्वर माऊली या श्लोकाचा अर्थ एका अत्यंत सुंदर आणि प्रसिद्ध उदाहरणातून समजावून सांगतात. माऊली म्हणतात:

“जैसी दीपकाची कळी । धाकुटी तरी बहु तेजाळी ॥ ते भानूचिये पाळी । टिकू शके ॥”

(ज्याप्रमाणे दिव्याची ज्योत अगदी छोटी असली, तरी ती प्रचंड अंधार दूर करण्याची ताकद ठेवते.)

त्याचप्रमाणे, निष्काम कर्माचे एक छोटेसे पाऊल जरी उचलले, तरी ते माणसाच्या आयुष्यातील मोहाचा आणि पापाचा मोठा अंधार नष्ट करते. या मार्गावर चालणाऱ्याला ‘माझे काम अपूर्ण राहील‘ अशी भीती बाळगण्याचे काहीच कारण नाही.

७. व्यावहारिक दृष्टिकोन

• प्रयत्नांचे जतन (Conservation of Effort): आपण अनेकदा विचार करतो की, “मी रोज व्यायाम करू शकणार नाही किंवा रोज ध्यान करू शकणार नाही, मग सुरूच कशाला करू?” श्रीकृष्णांचा हा श्लोक सांगतो की ‘All or Nothing’ (एकतर सगळं किंवा काहीच नाही) ही मानसिकता सोडा. चांगल्या मार्गावर टाकलेले १% पाऊलही ०% पेक्षा नेहमीच श्रेष्ठ असते आणि ते कधीही वाया जात नाही.
• पूर्णत्वाच्या दडपणातून मुक्ती (Freedom from Perfectionism): निष्काम भावनेने काम करताना ‘परफेक्ट‘ होण्याचे दडपण नसते. काम पूर्ण होईल की नाही, यशस्वी होईल की नाही, यापेक्षा ‘प्रामाणिक सुरुवात करणे‘ (अभिक्रम) महत्त्वाचे आहे. इथे अपयशाचा किंवा उलट परिणामाचा (प्रत्यवाय) धोका शून्य आहे.
• मोठ्या भयापासून रक्षण (Protection from Existential Fear): माणसाला सर्वात मोठे भय ‘अपयशाचे‘ आणि ‘प्रतिष्ठा जाण्याचे‘ असते. फळाची आसक्ती सोडून जेव्हा आपण केवळ आपले ‘कर्तव्य‘ म्हणून काम करतो, तेव्हा ही मानसिक भीती (ताणतणाव) आपोआप नष्ट होते.

८. निष्कर्ष

निष्काम कर्मयोग हा एक असा अद्वितीय आणि सुरक्षित मार्ग आहे, जिथे ‘अपयश‘, ‘नुकसान‘ किंवा ‘शून्य परतावा‘ ही संकल्पनाच अस्तित्वात नाही. या मार्गावर टाकलेले एक छोटेसे पाऊलही माणसाचा उद्धार करते आणि त्याला जीवनातील सर्व प्रकारच्या भीती आणि चिंतेपासून कायमचे मुक्त करते.

९. पुढील वाटचाल