अध्याय २ रा – श्लोक – ४२ वा

श्रीमद् भगवद् गीतेच्या २ ऱ्या अध्यायातील ४२ व्या श्लोकाचे विवेचन

१. प्रस्तावना

मागील (४१ व्या) श्लोकात श्रीकृष्णांनी सांगितले की सकाम लोकांची (फळाची अपेक्षा ठेवणाऱ्यांची) बुद्धी अनेक दिशांना भरकटलेली आणि अनंत फांद्या असलेली असते. आता असा प्रश्न पडतो की, लोकांची बुद्धी अशी का भरकटते? ते एकाग्र का होऊ शकत नाहीत? या ४२ व्या श्लोकात (आणि पुढील ४३-४४ मध्ये) श्रीकृष्ण या भरकटण्यामागचे मुख्य कारण सांगत आहेत. लोक वेदांमधील स्वर्गादी भोगांचे वर्णन करणाऱ्या वरवरच्या आकर्षक आणि ‘पुष्पित‘ (फुलांसारख्या सुंदर) शब्दांना भुलतात आणि ‘यापलीकडे काहीही नाही‘ अशा भ्रमात अडकून पडतात, हे श्रीकृष्ण येथे स्पष्ट करत आहेत.

२. मूळ श्लोक आणि संधी विग्रह

यामिमां पुष्पितां वाचं प्रवदन्त्यविपश्चितः ।

वेदवादरताः पार्थ नान्यदस्तीति वादिनः ॥ ४२ ॥

संधी विग्रह

याम् इमाम् पुष्पिताम् वाचम् प्रवदन्ति अविपश्चितः ।

वेद-वाद-रताः पार्थ न अन्यत् अस्ति इति वादिनः ॥ ४२ ॥

३. शब्दार्थ

·        याम् = जी

·        इमाम् = ही

·        पुष्पिताम् = पुष्पित / फुलांसारखी सुंदर / वरवर आकर्षक

·        वाचम् = वाणी / वाक्ये

·        प्रवदन्ति = बोलतात

·        अविपश्चितः = अज्ञानी लोक (ज्यांच्याकडे विवेक नाही असे)

·        वेदवादरताः = वेदांतील केवळ (सकाम) कर्मकांडात आणि वादात रमणारे

·        पार्थ = हे पार्था (अर्जुना)

·        न = नाही

·        अन्यत् = दुसरे काही (ईश्वर किंवा मोक्ष)

·        अस्ति = आहे

·        इति = असे

·        वादिनः = म्हणणारे / ठामपणे सांगणारे

४. एकसूत्री विश्लेषण

श्रीकृष्ण म्हणतात: “हे पार्था, जे अज्ञानी लोक वेदांमधील केवळ सकाम कर्मकांडात रमलेले असतात आणि ‘स्वर्गादी भोगांशिवाय दुसरे काहीही श्रेष्ठ नाही‘ असे ठामपणे मानतात, ते अशी फुलांसारखी वरवरची आकर्षक (पुष्पित) वाणी बोलत असतात.”

५. आचार्यांचे मत

आदि शंकराचार्य या श्लोकाचे स्पष्टीकरण करताना ‘अविपश्चितः‘ आणि ‘पुष्पितां वाचं‘ या शब्दांचा सखोल अर्थ सांगतात. ‘अविपश्चित‘ म्हणजे ज्यांच्याकडे सारासार विचार करण्याची (विवेक) क्षमता नाही असे लोक. असे लोक वेदांचा सखोल अर्थ (वेदांत/उपनिषदे) समजून न घेता, केवळ वेदांतील त्या भागावर लक्ष केंद्रित करतात ज्यात ‘अमुक यज्ञ केल्यास संपत्ती मिळेल किंवा स्वर्ग मिळेल‘ असे सांगितले आहे. ही भाषा फुलांसारखी सुंदर (पुष्पिता) असते, ती ऐकायला गोड वाटते, पण फळ देत नाही. असे लोक ईश्वराची किंवा मोक्षाची संकल्पना नाकारतात आणि ‘भोग मिळवणे हेच जीवनाचे अंतिम सत्य आहे‘ (नान्यदस्तीति वादिनः) असा पोकळ वाद घालत बसतात.

६. ज्ञानेश्वरी

संत ज्ञानेश्वर माऊली या श्लोकावरील भाष्य करताना अतिशय सुंदर दृष्टांत देतात. माऊली म्हणतात की, एखादे विषारी झाड जसे सुंदर फुलांनी बहरलेले असावे आणि ते पाहून माणूस भुलून जावा, तशीच अवस्था या अज्ञानी लोकांची असते. ते वेदांतील कर्मकांडाच्या गोड शब्दांना भुलतात. त्यांना वाटते की स्वर्ग मिळवणे आणि तिथे अप्सरा, अमृत यांचे भोग घेणे हेच सर्वात मोठे सुख आहे. या सुखापलीकडे आत्मज्ञान नावाचे काही सत्य आहे, हे ते मानायलाच तयार नसतात. त्यांच्यासाठी धर्म म्हणजे केवळ स्वतःच्या इच्छा पूर्ण करण्याचे एक साधन असते.

७. व्यावहारिक दृष्टिकोन

• वरवरचे आकर्षण (Superficial Attraction): ‘पुष्पिता वाक्‘ म्हणजे मार्केटिंगची किंवा जाहिरातींची भाषा. आजच्या जगातही आपल्याला सतत सांगितले जाते की “अमुक वस्तू विकत घ्या, म्हणजे तुम्हाला शाश्वत सुख मिळेल.” ही फुलांसारखी गोड भाषा माणसाला भुरळ घालते आणि आपण खऱ्या समाधानापासून दूर जातो.
• शब्दप्रामाण्य विरूद्ध तत्त्वज्ञान (Literal vs. Deep Meaning): अनेकदा लोक धर्माचा किंवा ग्रंथांचा केवळ सोयीस्कर आणि वरवरचा अर्थ घेतात (वेदवादरताः). मूळ तत्त्वज्ञान किंवा आत्मिक शांती सोडून ते केवळ कर्मकांडाच्या किंवा बाह्य आचरणाच्या वादात अडकून पडतात.
• मर्यादित दृष्टी (Limited Vision): “या जगात पैसे आणि सत्ता याशिवाय दुसरे काहीही सत्य नाही” असे मानणारी मानसिकता म्हणजेच ‘नान्यदस्तीति वादिनः‘. अशी संकुचित दृष्टी माणसाला कधीही उच्च ध्येयापर्यंत (व्यवसायात्मिका बुद्धीपर्यंत) पोहोचू देत नाही.

८. निष्कर्ष

या श्लोकातून हा निष्कर्ष निघतो की, जे लोक अज्ञानी असतात आणि केवळ भौतिक सुखांच्या मागे धावतात, ते वरवरच्या गोड शब्दांना आणि आश्वासनांना बळी पडतात. स्वर्गाचे किंवा भौतिक सुखांचे आमिष त्यांना खऱ्या आत्मज्ञानापासून दूर नेते आणि ते याच भ्रमात जगतात की भोगांपलीकडे दुसरे कोणतेही श्रेष्ठ सत्य नाही.

९. पुढील वाटचाल