अध्याय २ रा – श्लोक – ४५ वा

श्रीमद् भगवद् गीतेच्या २ ऱ्या अध्यायातील ४५ व्या श्लोकाचे विवेचन

१. प्रस्तावना

मागील श्लोकांमध्ये (४२ ते ४४) श्रीकृष्णांनी सकाम कर्मकांडाची आणि स्वर्गादी भोगांची इच्छा ठेवणाऱ्या अज्ञानी लोकांची कडक शब्दांत निंदा केली. हे ऐकून अर्जुनाच्या मनात एक मोठा आणि स्वाभाविक प्रश्न निर्माण झाला की, “जर वेदच या स्वर्गादी भोगांचे आणि कर्मकांडाचे वर्णन करत असतील, तर मग मी वेदांचे पालन करावे की नाही? वेदांचा नक्की उद्देश काय आहे?” अर्जुनाचा हा संभ्रम दूर करण्यासाठी आणि त्याला एका अत्यंत उच्च आध्यात्मिक पातळीवर नेण्यासाठी श्रीकृष्ण या ४५ व्या श्लोकात एक महान उपदेश करत आहेत. ते अर्जुनाला केवळ वेदांच्या कर्मकांडाच्या पलीकडेच नव्हे, तर प्रकृतीच्या तिन्ही गुणांच्या (सत्त्व, रज, तम) पलीकडे जाऊन खऱ्या अर्थाने ‘आत्मनिष्ठ‘ होण्याचा मार्ग दाखवत आहेत.

२. मूळ श्लोक आणि संधी विग्रह

त्रैगुण्यविषया वेदा निस्त्रैगुण्यो भवार्जुन ।

निर्द्वन्द्वो नित्यसत्त्वस्थो निर्योगक्षेम आत्मवान् ॥ ४५ ॥

संधी विग्रह

त्रैगुण्य-विषयाः वेदाः निस्त्रैगुण्यः भव अर्जुन ।

निर्द्वन्द्वः नित्य-सत्त्व-स्थः निर्योग-क्षेमः आत्मवान् ॥ ४५ ॥

३. शब्दार्थ

• त्रैगुण्यविषयाः = तिन्ही गुणांचा (सत्त्व, रज, तम) विस्तार करणारे / तिन्ही गुणांच्या प्रपंचाचे वर्णन करणारे
• वेदाः = वेद (येथे प्रामुख्याने वेदांमधील ‘कर्मकांडाचा‘ भाग अभिप्रेत आहे)
• निस्त्रैगुण्यः = तिन्ही गुणांच्या पलीकडे गेलेला / गुणातीत
• भव = हो
• अर्जुन = हे अर्जुना
• निर्द्वन्द्वः = सुख-दुःख, लाभ-हानी यांसारख्या द्वंद्वांपासून पूर्णपणे मुक्त
• नित्यसत्त्वस्थः = नेहमी शुद्ध सत्त्वगुणात (किंवा परमात्म तत्त्वात) स्थिर असणारा
• निर्योगक्षेमः = योग (अप्राप्त वस्तू मिळवणे) आणि क्षेम (मिळालेल्या वस्तूचे रक्षण करणे) यांच्या चिंतेतून मुक्त
• आत्मवान् = स्वतःच्या आत्मस्वरूपात स्थित / आत्मनिष्ठ

४. एकसूत्री विश्लेषण

श्रीकृष्ण अत्यंत शांतपणे समजावून सांगतात: “हे अर्जुना, वेदांमधील सकाम कर्मकांडाचा भाग प्रामुख्याने सत्त्व, रज आणि तम या तीन गुणांचे वर्णन करतो; परंतु तू या तिन्ही गुणांच्या पलीकडे जा, सुख-दुःखादी द्वंद्वांपासून मुक्त हो, नित्य सत्त्वगुणात स्थिर राहा, योग-क्षेमाची चिंता सोडून दे आणि केवळ स्वतःच्या आत्मस्वरूपात मग्न (आत्मनिष्ठ) हो.”

५. आचार्यांचे मत

आदि शंकराचार्य या श्लोकाचे विवेचन करताना अत्यंत सखोल अर्थ उलगडतात. ते स्पष्ट करतात की, वेद हे सर्वसामान्य माणसांसाठी आहेत, जे अजूनही सांसारिक इच्छांमध्ये (त्रैगुण्य) अडकलेले आहेत. पण ज्याला खरी मुक्ती हवी आहे, त्याने ‘निस्त्रैगुण्य‘ (गुणातीत) व्हायला हवे.

आचार्य ‘निर्योगक्षेम‘ या शब्दाचा अतिशय मार्मिक अर्थ सांगतात. ‘योग‘ म्हणजे जे आपल्याकडे नाही ते मिळवण्याची धडपड आणि ‘क्षेम‘ म्हणजे जे मिळाले आहे ते टिकवून ठेवण्याची चिंता. जोपर्यंत माणसाचे मन या ‘योग-क्षेमाच्या‘ चिंतेत रात्रंदिवस अडकलेले असते, तोपर्यंत तो ‘आत्मवान्‘ (स्वतःच्या खऱ्या स्वरूपात स्थिर) होऊच शकत नाही. या सांसारिक चिंतांचा भार ईश्वरावर सोपवणे म्हणजेच खऱ्या अर्थाने मुक्तीकडे वाटचाल करणे होय.

६. ज्ञानेश्वरी

संत ज्ञानेश्वर माऊली या श्लोकाचा अर्थ समजावताना वेदांची तुलना एका मोठ्या बाजाराशी किंवा सर्वसमावेशक ग्रंथाशी करतात. वेदांमध्ये अज्ञानी लोकांसाठी सकाम कर्मांचे वर्णन आहे, कारण ते प्रकृतीच्या तिन्ही गुणांनी बांधलेले आहेत. पण माऊली अर्जुनाला प्रेमाने उपदेश करतात की, “अर्जुना, तू या गुणांच्या बाजारात स्वतःला विकू नकोस.”

माऊली म्हणतात की, “तू सुख आणि दुःख, थंडी आणि उष्णता यांसारख्या द्वंद्वांना समान मान. ‘हे माझे आहे आणि ते मला मिळवायचे आहे‘ ही योग-क्षेमाची चिंता तू पूर्णपणे सोडून दे. तू फक्त एकाच गोष्टीवर लक्ष केंद्रित कर आणि ती म्हणजे तुझे स्वतःचे आत्मस्वरूप.”

७. व्यावहारिक दृष्टिकोन

• योग-क्षेमाच्या चिंतेतून मुक्ती (Freedom from the ‘Rat Race’): आधुनिक मानवाचे संपूर्ण आयुष्य फक्त दोनच गोष्टींत संपते – ‘योग‘ (नवीन गोष्टी, गाडी, बंगला, पद मिळवणे) आणि ‘क्षेम‘ (मिळवलेली संपत्ती, बँक बॅलन्स आणि प्रतिष्ठा टिकवणे). अप्राप्त वस्तूची हाव à ती मिळवण्याची सतत धडपड à ती गमावण्याची भयंकर भीती, हे चक्र माणसाची मानसिक शांती नष्ट करते. ही चिंता सोडल्याशिवाय माणसाला कधीही खरा आनंद मिळू शकत नाही.
• द्वंद्वातीत अवस्था (Emotional Equilibrium): आयुष्यात अनुकूल-प्रतिकूल, सुख-दुःख, यश-अपयश या लाटा येणारच. या लाटांवर (Opposites) हेलकावे न खाता, आपला भावनिक समतोल (Emotional Balance) ढळू न देणे म्हणजेच ‘निर्द्वन्द्व‘ होणे.
• गुणांच्या पलीकडे जाणे (Transcending Conditioning): माणसाचा स्वभाव तम (आळस), रज (अति महत्त्वाकांक्षा) आणि सत्त्व (ज्ञान/अभिमान) यांनी बनलेला असतो. श्रीकृष्णांचा उपदेश आहे की, या गुण-दोषांच्या पलीकडे जाऊन एका त्रयस्थ साक्षीदाराप्रमाणे (A Dispassionate Observer) स्वतःच्या जीवनाकडे पाहायला शिका.

८. निष्कर्ष

या श्लोकातून हा महान निष्कर्ष निघतो की, प्रापंचिक चिंता (योग-क्षेम), सांसारिक इच्छा आणि कर्मकांडाचा पसारा माणसाला प्रकृतीच्या बंधनात सतत अडकवून ठेवतात. या सर्वांच्या पलीकडे जाऊन, सुख-दुःखात समान राहून स्वतःच्या मूळ आत्मस्वरूपात स्थिर होणे, हेच मानवी जीवनाचे सर्वोच्च आणि अंतिम ध्येय असले पाहिजे.

९. पुढील वाटचाल