श्रीमद् भगवद् गीतेच्या २ ऱ्या अध्यायातील ४९
व्या श्लोकाचे विवेचन
१. प्रस्तावना
मागील (४८ व्या) श्लोकात श्रीकृष्णांनी ‘समत्व योग‘ म्हणजेच समतोल मानसिक अवस्थेत राहून कर्म करण्याचा उपदेश
दिला. आता या ‘निष्काम
बुद्धियोगाची‘ महती पटवून
देण्यासाठी, श्रीकृष्ण या
४९ व्या श्लोकात त्याची तुलना ‘सकाम कर्माशी‘ (फळाच्या आशेने केलेल्या कर्माशी) करत आहेत.
फळाच्या आशेने केलेले कर्म हे निष्काम कर्मापेक्षा अत्यंत कनिष्ठ (खालच्या
दर्जाचे) असते, हे स्पष्ट करून
श्रीकृष्ण अर्जुनाला बुद्धियोगाचा (समत्व बुद्धीचा) आश्रय घेण्यास सांगत आहेत.
२. मूळ श्लोक आणि संधी विग्रह
दूरेण ह्यवरं कर्म बुद्धियोगाद्धनञ्जय ।
बुद्धौ शरणमन्विच्छ कृपणाः फलहेतवः ॥ ४९ ॥
संधी विग्रह
दूरेण हि अवरम् कर्म बुद्धियोगात् धनञ्जय ।
बुद्धौ शरणम् अन्विच्छ कृपणाः फल-हेतवः ॥ ४९ ॥
३. शब्दार्थ
- दूरेण = अत्यंत / खूपच
- हि = खरोखर
- अवरम् = खालच्या दर्जाचे /
कनिष्ठ / तुच्छ
- कर्म = सकाम कर्म
(फळाच्या आशेने केलेले काम)
- बुद्धियोगात् = बुद्धियोगापेक्षा
(समत्व बुद्धीने केलेल्या कर्मापेक्षा)
- धनञ्जय = हे धनंजया
(अर्जुना)
- बुद्धौ = बुद्धियोगाला /
समत्व बुद्धीला
- शरणम् = शरण (आश्रय)
- अन्विच्छ = घे / स्वीकार कर
- कृपणाः = अत्यंत दीन /
दयनीय / कंजूष
- फल-हेतवः = फळाची इच्छा
ठेवणारे लोक
४. एकसूत्री विश्लेषण
श्रीकृष्ण म्हणतात: “हे धनंजया, समत्व बुद्धीने केलेल्या निष्काम
कर्मापेक्षा, फळाच्या आशेने
केलेले सकाम कर्म अत्यंत खालच्या दर्जाचे आहे. त्यामुळे तू या समत्व बुद्धीचाच
आश्रय घे; कारण केवळ
कर्माच्या फळाची आशा ठेवणारे लोक अत्यंत दीन (कृपण) असतात.”
५. आचार्यांचे मत
आदि शंकराचार्य या श्लोकाचे विवेचन करताना ‘कृपण‘
या
शब्दाचा अत्यंत खोल अर्थ सांगतात. ते म्हणतात, जो माणूस फक्त फळासाठी जगतो आणि जन्म-मृत्यूच्या फेऱ्यात
अडकतो, तो ‘कृपण‘
(दीन किंवा दरिद्री) आहे. कारण तो स्वतःची अनंत क्षमता ओळखत नाही आणि क्षुल्लक
सांसारिक गोष्टींसाठी आयुष्य वाया घालवतो. याउलट, ‘बुद्धियोग‘
म्हणजे
परमेश्वरावर आणि समत्व भावनेवर निष्ठा ठेवणे. फळाच्या आशेने (सकाम भावनेने) केलेले
कर्म हे माणसाला बंधनात अडकवते,
म्हणून
ते ‘अवर‘ (तुच्छ) आहे. माणसाने मोक्षाकडे नेणाऱ्या या
बुद्धियोगालाच शरण गेले पाहिजे.
६. ज्ञानेश्वरी
संत ज्ञानेश्वर माऊली या श्लोकाचा अर्थ अत्यंत सोप्या आणि
थेट शब्दांत समजावतात. माऊली म्हणतात की,
सकाम
कर्म हे अतिशय हीन आहे, कारण ते
फळाच्या आशेने कलुषित झालेले असते. जे लोक केवळ फळाच्या आशेने कर्म करतात, ते खऱ्या अर्थाने ‘कंजूष‘ किंवा ‘दरिद्री‘ (कृपण) असतात, कारण त्यांचे समाधान त्या एका छोट्याशा फळावर अवलंबून असते
आणि फळ नाही मिळाले की ते दुःखी होतात. माऊली अर्जुनाला उपदेश करतात, “म्हणून अर्जुना, तू या बुद्धियोगाचा (समत्वाचा) आश्रय घे
आणि या सकाम कर्माच्या फंदाला दूर ठेव.”
७. व्यावहारिक दृष्टिकोन
- दीन
मानसिकता (The
Poverty of ‘Fruit-Seekers’):
श्रीकृष्णांनी फळाची आशा ठेवणाऱ्यांना ‘कृपण‘
(कंजूष/दीन) म्हटले आहे. व्यावहारिक जगातही, जो माणूस फक्त ‘मला यातून
काय मिळेल?’ (What’s in it
for me?) हाच विचार करून काम करतो, त्याची मानसिकता
दरिद्री असते. तो कधीही स्वतःच्या कामातून मोठा आनंद मिळवू शकत नाही, कारण त्याचे सुख
केवळ बाह्य परिणामांवर (Result)
अवलंबून असते.
- कामाचा
दर्जा (Quality of
Action): जेव्हा
आपण फळाच्या दडपणाखाली काम करतो (उदा. परीक्षेत पहिलाच नंबर आला पाहिजे, किंवा हा
प्रोजेक्ट मिळालाच पाहिजे),
तेव्हा त्या भीतीने आपल्या कामाचा दर्जा (Quality) घसरतो. तेच काम जर आपण ‘बुद्धियोगाने‘
(समत्व भावनेने) शांत मनाने केले,
तर आपला ‘Performace’ सर्वोच्च
असतो.
- बुद्धीचा
आश्रय (Taking
Refuge in Wisdom): ‘बुद्धौ
शरणमन्विच्छ‘ म्हणजे भावनेच्या आहारी न जाता किंवा फळाच्या लोभाला
बळी न पडता, स्वतःच्या
विवेकबुद्धीला आणि समतोल मनाला शरण जाणे. हा तणावमुक्तीचा अत्यंत प्रभावी
उपाय आहे.
८. निष्कर्ष
या श्लोकातून हा निष्कर्ष निघतो की, फळाच्या आशेने केलेले सकाम कर्म माणसाला
मानसिकदृष्ट्या दीन आणि बंधनात अडकवणारे बनवते. म्हणून माणसाने या कनिष्ठ मार्गाचा
त्याग करून, मानसिक संतुलन
(समत्व) देणाऱ्या ‘बुद्धियोगाचाच‘ आश्रय घेतला पाहिजे.
९. पुढील वाटचाल
“बुद्धियोगाचा
आश्रय घे” असे सांगितल्यावर,
अर्जुनाला
असे वाटले की, “जर मी या समत्व
बुद्धीत (बुद्धियोगात) राहून कर्म केले,
तर
मला त्याचा नेमका कोणता फायदा होईल?
माझे
जीवन कसे बदलेल?” अर्जुनाच्या
याच प्रश्नाचे उत्तर देण्यासाठी श्रीकृष्ण पुढील ५० व्या श्लोकात (“बुद्धियुक्तो जहातीह उभे सुकृतदुष्कृते…”) या
समत्व बुद्धीचे एक महान फळ सांगणार आहेत. ते स्पष्ट करतील की, जो बुद्धियुक्त असतो, तो याच जन्मात पाप आणि पुण्य या दोन्ही
बंधनांतून मुक्त होतो आणि ‘कर्म करण्यात
कुशल‘ (योगः कर्मसु कौशलम्) बनतो.