श्रीमद् भगवद् गीतेच्या २ ऱ्या अध्यायातील ५२
व्या श्लोकाचे विवेचन
१. प्रस्तावना
मागील (५१ व्या) श्लोकात श्रीकृष्णांनी सांगितले की, समत्व बुद्धी प्राप्त झालेले ज्ञानी लोक
जन्म-मृत्यूच्या चक्रातून मुक्त होऊन ‘अनामय‘ (परम शांतीच्या) पदाला प्राप्त होतात. हे
ऐकल्यावर अर्जुनाच्या मनात एक अत्यंत व्यावहारिक प्रश्न निर्माण झाला की, “माझी बुद्धी या
मोहजालातून आणि गोंधळातून कधी बाहेर पडेल?
मी
नक्की कोणत्या क्षणी या ‘अनामय‘ स्थितीला जाण्यास पात्र ठरेन?” अर्जुनाच्या याच
प्रश्नाचे नेमके उत्तर देण्यासाठी श्रीकृष्ण या ५२ व्या श्लोकात बुद्धीच्या
परिपक्वतेची एक अत्यंत महत्त्वाची खूण सांगत आहेत. जेव्हा बुद्धी मोहरूपी दलदलीला
पार करते, तेव्हा
माणसाच्या आत नैसर्गिकरित्या कशी विरक्ती (उदासीनता) निर्माण होते, हे ते येथे स्पष्ट करत आहेत.
२. मूळ श्लोक आणि संधी विग्रह
यदा ते मोहकलिलं बुद्धिर्व्यतितरिष्यति ।
तदा गन्तासि निर्वेदं श्रोतव्यस्य श्रुतस्य च ॥
५२ ॥
संधी विग्रह
यदा ते मोह-कलिलम् बुद्धिः व्यतितरिष्यति ।
तदा गन्तासि निर्वेदम् श्रोतव्यस्य श्रुतस्य च ॥ ५२ ॥
३. शब्दार्थ
- यदा = जेव्हा
- ते = तुझी
- मोह-कलिलम् =
मोहरूपी दलदलीला / अज्ञानाच्या चिखलाला (गहन वनाला)
- बुद्धिः = बुद्धी
- व्यतितरिष्यति =
पूर्णपणे पार करून जाईल / ओलांडेल
- तदा = तेव्हा
- गन्तासि = तू
प्राप्त करशील / जाशील
- निर्वेदम् =
वैराग्याला / उदासीनतेला (विरक्तीला)
- श्रोतव्यस्य =
ऐकायच्या बाकी असलेल्या (भोगांच्या किंवा कर्मकांडाच्या) गोष्टींबद्दल
- श्रुतस्य =
(आतापर्यंत) ऐकलेल्या गोष्टींबद्दल
- च = आणि
४. एकसूत्री विश्लेषण
श्रीकृष्ण म्हणतात: “जेव्हा तुझी बुद्धी या मोहरूपी
दलदलीला (अज्ञानाला) पूर्णपणे पार करून जाईल,
तेव्हा
तू आतापर्यंत ऐकलेल्या आणि यापुढे ऐकायच्या अशा सर्व (ऐहिक आणि पारलौकिक)
गोष्टींबद्दल पूर्णपणे विरक्त (उदासीन) होशील.”
५. आचार्यांचे मत
आदि शंकराचार्य या श्लोकाचे स्पष्टीकरण करताना ‘मोहकलिलम्‘ आणि ‘निर्वेदम्‘ या दोन शब्दांचा अत्यंत सखोल अर्थ सांगतात.
‘मोहकलिलम्‘ म्हणजे ‘मी देह आहे आणि हे सर्व माझे आहेत‘ हा अज्ञानाचा चिखल. हा चिखल माणसाच्या
विवेकाला झाकून टाकतो. जेव्हा निष्काम कर्मयोगाने अंतःकरण शुद्ध होते, तेव्हा बुद्धी या दलदलीतून बाहेर पडते.
यातून बाहेर पडताच माणसाला ‘निर्वेद‘ (वैराग्य) प्राप्त होते. मग त्याला
वेदांमधील फळ देणाऱ्या कर्मांचे आकर्षण उरत नाही. “मी हे ऐकले आहे आणि मला
अजून हे ऐकायचे आहे” ही भोगांची लालसा तो कायमची सोडून देतो आणि खऱ्या
आत्मज्ञानाकडे वळतो.
६. ज्ञानेश्वरी
संत ज्ञानेश्वर माऊली या श्लोकाचा आशय अतिशय सोप्या शब्दांत
आणि मार्मिक उदाहरणांतून मांडतात. माऊली म्हणतात, “अर्जुना,
ज्याप्रमाणे
पोट भरलेल्या माणसाला अन्नाची ओढ उरत नाही,
त्याचप्रमाणे
जेव्हा तुझी बुद्धी या मोहाच्या जंगलातून बाहेर पडेल, तेव्हा तुझ्या मनात एक नैसर्गिक विरक्ती
निर्माण होईल.” ‘मी मारणारा आणि
हे मरणारे‘ हा तुझा मोह
एकदा संपला की, तुला नवीन काही
ऐकण्याची इच्छा राहणार नाही आणि जे आधी ऐकले आहे, त्याचेही काही महत्त्व वाटणार नाही. वैराग्य हे बाहेरून
लादता येत नाही, तर ते मोहाचा
चिखल धुतल्यावर आतूनच प्रकट होते.
७. व्यावहारिक दृष्टिकोन
- मोहरूपी
दलदल (The
Swamp of Attachment): आपले सांसारिक जीवन (माझा पैसा, माझी प्रतिष्ठा, माझे लोक) हे एका
दलदलीसारखे (Swamp) आहे. आपण
जेवढे त्यात अडकून धडपडतो,
तेवढे अधिक खाली रुतत जातो. या दलदलीतून बाहेर पडण्यासाठी भावनिक
गुंतागुंत सोडून विवेकबुद्धीचा (Clarity
of Thought) वापर करणे आवश्यक असते.
- माहितीच्या
भडिमारतून मुक्ती (Freedom
from Information Overload): आजच्या काळात आपण सतत बाहेरून सुख शोधत असतो
(“अजून काय नवीन ऐकायला/पाहायला मिळेल?”).
परंतु माहितीचा अतिरेक à गोंधळ à मोह अशी ही
साखळी असते. जेव्हा बुद्धी परिपक्व होते,
तेव्हा
बाहेरच्या आवाजांचा आणि खोट्या आश्वासनांचा (श्रुत आणि श्रोतव्य) आपल्याला कंटाळा येतो आणि आपण
खऱ्या आंतरिक शांतीकडे वळतो.
- खरी
विरक्ती (True
Vairagya / Detachment): ‘निर्वेद‘
म्हणजे सर्व सोडून जंगलात जाणे नव्हे, तर ज्या गोष्टींमुळे आपल्या जीवनात मूल्य (Value) किंवा शांती
निर्माण होत नाही, त्यांच्याबद्दल
अत्यंत उदासीन (Indifferent)
होणे. कोणाची स्तुती किंवा निंदा ऐकण्यात रस न उरणे, हे बुद्धी स्थिर
झाल्याचे सर्वात मोठे लक्षण आहे.
८. निष्कर्ष
या श्लोकातून हा अत्यंत महत्त्वाचा निष्कर्ष निघतो की, आध्यात्मिक प्रगतीची आणि बुद्धीच्या
शुद्धीची सर्वात मोठी खूण म्हणजे ‘वैराग्य‘. जेव्हा बुद्धी अज्ञानाचा आणि मोहाचा चिखल
पार करते, तेव्हा माणसाला
बाह्य जगातील कोणत्याही प्रलोभनाचे (ऐकलेल्या किंवा ऐकायच्या गोष्टींचे) आकर्षण
उरत नाही आणि तो खऱ्या अर्थाने विरक्त होतो.
९. पुढील वाटचाल
“ऐकलेल्या आणि
ऐकायच्या गोष्टींबद्दल जेव्हा विरक्ती येईल,
तेव्हा
तू मोहातून बाहेर पडशील,” हे ऐकल्यावर
अर्जुनाच्या मनात असा विचार येऊ शकतो की,
“ठीक आहे, माझी बुद्धी
विरक्त होईल; पण त्यानंतर ती
खऱ्या अर्थाने स्थिर आणि परमात्म्यामध्ये लीन (समाधिस्थ) कधी होईल? योगाची अंतिम स्थिती मला केव्हा प्राप्त
होईल?” अर्जुनाच्या
याच प्रश्नाचे उत्तर देण्यासाठी श्रीकृष्ण पुढील ५३ व्या श्लोकात (“श्रुतिविप्रतिपन्ना ते यदा स्थास्यति
निश्चला…”) स्पष्ट करणार
आहेत की, “जेव्हा अनेक
प्रकारची वचने ऐकून गोंधळलेली तुझी बुद्धी पूर्णपणे निश्चल होईल आणि
परमात्म्याच्या ध्यानात (समाधीत) स्थिर राहील, तेव्हाच तुला खऱ्या अर्थाने ‘योग‘ (आत्मसाक्षात्कार)
प्राप्त होईल.”