अध्याय २ रा – श्लोक – ५३ वा

श्रीमद् भगवद् गीतेच्या २ ऱ्या अध्यायातील ५३ व्या श्लोकाचे विवेचन

१. प्रस्तावना

मागील (५२ व्या) श्लोकात श्रीकृष्णांनी सांगितले की, जेव्हा बुद्धी मोहाच्या चिखलातून बाहेर पडते, तेव्हा ती ऐकलेल्या आणि ऐकायच्या गोष्टींबद्दल पूर्णपणे विरक्त (उदासीन) होते. हे ऐकल्यावर साहजिकच प्रश्न निर्माण होतो की, “अशी विरक्त झालेली बुद्धी त्यानंतर नेमकी कोठे जाते? ती खऱ्या अर्थाने स्थिर कशी होते आणि माणसाला ‘योग‘ (परमेश्वराशी मिलन) केव्हा प्राप्त होतो?” अर्जुनाच्या याच अप्रत्यक्ष प्रश्नाचे अत्यंत अचूक उत्तर श्रीकृष्ण या ५३ व्या श्लोकात देत आहेत. बुद्धी जेव्हा सर्व प्रकारच्या बाह्य गोंधळातून मुक्त होऊन परमात्म्यात स्थिर होते, तेव्हाच खऱ्या योगाची प्राप्ती होते, हा सिद्धांत ते येथे मांडत आहेत.

२. मूळ श्लोक आणि संधी विग्रह

श्रुतिविप्रतिपन्ना ते यदा स्थास्यति निश्चला ।

समाधावचला बुद्धिस्तदा योगमवाप्स्यसि ॥ ५३ ॥

संधी विग्रह

श्रुति-विप्रतिपन्ना ते यदा स्थास्यति निश्चला ।

समाधौ अचला बुद्धिः तदा योगम् अवाप्स्यसि ॥ ५३ ॥

३. शब्दार्थ

• श्रुति-विप्रतिपन्ना = अनेक प्रकारची (वेदांची किंवा जगातील) वचने ऐकून गोंधळलेली / विचलित झालेली
• ते = तुझी
• यदा = जेव्हा
• स्थास्यति = स्थिर राहील / ठाम उभी राहील
• निश्चला = निश्चल / न ढळणारी
• समाधौ = समाधीमध्ये / परमात्म्याच्या ध्यानात / अंतःकरणात
• अचला = अचल (कोणत्याही बाह्य आकर्षणाने न हलणारी)
• बुद्धिः = बुद्धी
• तदा = तेव्हा
• योगम् = योग (आत्मसाक्षात्कार / परमात्म्याशी मिलन / समत्व)
• अवाप्स्यसि = तू प्राप्त करशील

४. एकसूत्री विश्लेषण

श्रीकृष्ण म्हणतात: “अनेक प्रकारची वचने ऐकून गोंधळलेली तुझी बुद्धी जेव्हा पूर्णपणे निश्चल आणि अचल होऊन परमात्म्याच्या ध्यानात (समाधीत) स्थिर राहील, तेव्हा तुला खऱ्या योगाची (आत्मसाक्षात्काराची किंवा समत्वाची) प्राप्ती होईल.”

५. आचार्यांचे मत

आदि शंकराचार्य या श्लोकाचे विवेचन करताना ‘श्रुतिविप्रतिपन्ना‘ आणि ‘समाधी‘ या शब्दांचे स्पष्टीकरण देतात. माणसाची बुद्धी अनेक प्रकारची तत्त्वज्ञाने, कर्मकांडे आणि बाह्य जगातील सल्ले ऐकून अत्यंत गोंधळलेली असते (विप्रतिपन्ना). जोपर्यंत बुद्धी या बाह्य आवाजांच्या मागे धावते, तोपर्यंत ती स्थिर होऊ शकत नाही. जेव्हा माणूस सर्व बाह्य आकर्षणे सोडून आपली बुद्धी ‘अचल‘ (कोणताही विकल्प नसलेली) आणि ‘निश्चल‘ (आत्मस्वरूपात ठाम) करतो, तेव्हा तो ‘समाधी‘ अवस्थेला पोहोचतो. हीच अवस्था खऱ्या अर्थाने परमात्म्याशी एकरूप होण्याची (योगमवाप्स्यसि) अवस्था आहे.

६. ज्ञानेश्वरी

संत ज्ञानेश्वर माऊली या श्लोकावरील भाष्यात अत्यंत गोड दृष्टांत देतात. ते म्हणतात की, ज्याप्रमाणे वाऱ्याच्या झोताने दिव्याची ज्योत सतत फडफडत असते, तशीच अनेक गोष्टी ऐकल्यामुळे माणसाची बुद्धी चंचल झालेली असते. पण जेव्हा तो दिवा एखाद्या वाऱ्याचा लवलेश नसलेल्या (निवांत) ठिकाणी ठेवला जातो, तेव्हा तो कसा स्थिर जळतो! अगदी तसेच, जेव्हा तुझी बुद्धी या जगाच्या आवाजांपासून मुक्त होऊन स्वतःच्या आत्मस्वरूपात (समाधीत) स्थिर राहील, तेव्हाच तुला खऱ्या योगाचे (परमानंदाचे) फळ मिळेल.

७. व्यावहारिक दृष्टिकोन

• माहितीचा गोंधळ (Information Overload): ‘श्रुतिविप्रतिपन्ना‘ हा शब्द आजच्या युगाला अत्यंत चपखल लागू पडतो. आज आपल्या आजूबाजूला सोशल मीडिया, बातम्या आणि सल्ल्यांचा भडिमार आहे. “हे करा, ते करू नका” हे सतत ऐकून आपली बुद्धी गोंधळलेली (Confused) असते. या बाह्य आवाजांपासून मन दूर करणे, ही योग प्राप्तीची पहिली पायरी आहे.
• अंतर्मुखता (Turning Inward): बुद्धी स्थिर करण्यासाठी बाहेरचे ऐकणे थांबवून ‘आतला आवाज‘ ऐकणे आवश्यक आहे. जेव्हा आपण ध्यान, चिंतन आणि एकाग्रतेच्या (समाधौ) माध्यमातून स्वतःच्या आत डोकावतो, तेव्हा बुद्धीला न ढळणारी स्थिरता (अचला आणि निश्चला अवस्था) प्राप्त होते.
• खरा योग (The Ultimate Union): ‘योग‘ म्हणजे केवळ काम करणे नव्हे, तर बाह्य परिस्थितीत कितीही गोंधळ असला तरी आतून पूर्णपणे शांत आणि अविचलित राहणे. ‘गोंधळ à स्थिरता à आत्मसाक्षात्कार‘ असा हा मनाचा प्रवास आहे.

८. निष्कर्ष

या श्लोकातून हा अंतिम निष्कर्ष निघतो की, अनेक प्रकारच्या वचनांनी आणि बाह्य आकर्षणांनी भरकटलेली बुद्धी जेव्हा स्वतःच्या आत्मस्वरूपात पूर्णपणे अचल आणि निश्चल होऊन स्थिर राहते, तेव्हाच मानवाला खऱ्या अर्थाने ‘योग‘ (परम शांती आणि आत्मसाक्षात्कार) प्राप्त होतो.

९. पुढील वाटचाल