अध्याय २ रा – श्लोक – ५४ वा

श्रीमद् भगवद् गीतेच्या २ ऱ्या अध्यायातील ५४ व्या श्लोकाचे विवेचन

१. प्रस्तावना

मागील (५३ व्या) श्लोकात श्रीकृष्णांनी सांगितले की, जेव्हा बुद्धी सर्व मोह आणि गोंधळातून मुक्त होऊन समाधीत (परमात्म्यात) स्थिर होते, तेव्हा मानवाला खऱ्या अर्थाने ‘योग‘ प्राप्त होतो. हे ऐकल्यावर अर्जुनाच्या मनात एक अत्यंत उत्तम आणि गीतेतील सर्वात प्रसिद्ध प्रश्नांपैकी एक प्रश्न निर्माण झाला. अर्जुनाला अशा ‘समाधिस्थ‘ (ज्याची बुद्धी पूर्णपणे स्थिर झाली आहे अशा) माणसाविषयी जाणून घेण्याची तीव्र उत्सुकता निर्माण झाली. याच उत्सुकतेतून अर्जुन या ५४ व्या श्लोकात श्रीकृष्णांना ‘स्थितप्रज्ञ‘ (ज्याची बुद्धी स्थिर आहे असा माणूस) कसा असतो, याविषयी चार अत्यंत व्यावहारिक आणि थेट प्रश्न विचारत आहे. येथूनच गीतेतील अत्यंत महत्त्वपूर्ण अशा ‘स्थितप्रज्ञ लक्षणांच्या‘ प्रकरणाला सुरुवात होते.

२. मूळ श्लोक आणि संधी विग्रह

अर्जुन उवाच ।

स्थितप्रज्ञस्य का भाषा समाधिस्थस्य केशव ।

स्थितधीः किं प्रभाषेत किमासीत व्रजेत किम् ॥ ५४ ॥

संधी विग्रह

स्थित-प्रज्ञस्य का भाषा समाधि-स्थस्य केशव ।

स्थित-धीः किम् प्रभाषेत किम् आसीत व्रजेत किम् ॥ ५४ ॥

३. शब्दार्थ

• स्थित-प्रज्ञस्य = ज्याची प्रज्ञा (बुद्धी) स्थिर आहे अशा स्थितप्रज्ञाची
• का = काय
• भाषा = भाषा / व्याख्या / वर्णन / लक्षणे
• समाधि-स्थस्य = समाधीत (परमात्म्याच्या ध्यानात) स्थिर असलेल्या माणसाची
• केशव = हे केशवा (श्रीकृष्णा)
• स्थित-धीः = स्थिर बुद्धीचा (स्थितप्रज्ञ) माणूस
• किम् = काय / कसे
• प्रभाषेत = बोलतो
• किम् = कसे
• आसीत = बसतो / राहतो
• व्रजेत = चालतो / व्यवहार करतो
• किम् = कसे

४. एकसूत्री विश्लेषण

अर्जुन विचारतो: “हे केशवा, समाधीत स्थिर असलेल्या स्थितप्रज्ञ माणसाची लक्षणे (व्याख्या) काय आहेत? असा स्थिर बुद्धीचा माणूस कसा बोलतो, तो कसा बसतो आणि तो कसा चालतो (जगात कसा वावरतो)?”

५. आचार्यांचे मत

आदि शंकराचार्य या श्लोकाचे विवेचन करताना स्पष्ट करतात की, अर्जुनाचा हा प्रश्न केवळ औत्सुक्यापोटी नाही, तर तो एका साधकासाठी अत्यंत महत्त्वाचा आहे. कारण, “ज्ञानी पुरुषाची जी ‘लक्षणे‘ असतात, तीच अज्ञानी साधकासाठी आचरणाची ‘साधने‘ असतात.” म्हणजेच, स्थितप्रज्ञ माणूस नैसर्गिकरीत्या जसा वागतो, तसे वागण्याचा प्रयत्न करणे हाच आध्यात्मिक साधनेचा मार्ग आहे. अर्जुन येथे स्थितप्रज्ञाचे अंतरंग (त्याची भाषा/व्याख्या काय आहे) आणि त्याचे बाह्य आचरण (तो बोलतो, बसतो आणि चालतो कसा) असे दोन्ही पैलू विचारत आहे.

६. ज्ञानेश्वरी

संत ज्ञानेश्वर माऊली या श्लोकावरील भाष्यात अर्जुनाची उत्सुकता अत्यंत गोड शब्दांत मांडतात. माऊली म्हणतात की, अर्जुनाने श्रीकृष्णांना विचारले, “हे देवा, ज्याला तुम्ही स्थितप्रज्ञ म्हणता, तो ओळखायचा कसा? त्याची खूण काय असते? तो इतरांपेक्षा वेगळा कसा दिसतो?”

माऊली अर्जुनाच्या प्रश्नांचे विश्लेषण करताना म्हणतात की, स्थितप्रज्ञ माणूस गर्दीतही कसा शांत असतो (बसणे), तो लोकांशी कसा संवाद साधतो (बोलणे) आणि तो या मायावी जगात कसा वावरतो (चालणे), हे मला सविस्तर सांगा, जेणेकरून मी त्या आदर्शाला डोळ्यांसमोर ठेवून माझे जीवन जगू शकेन.

७. व्यावहारिक दृष्टिकोन

• आदर्श व्यक्तिमत्त्व (The Benchmark of Perfection): आपण आयुष्यात नेहमी एका ‘रोल मॉडेल‘च्या शोधात असतो. स्थितप्रज्ञ हा गीतेचा सर्वोच्च आदर्श आहे. आधुनिक जगात ज्याला आपण ‘Ultimate Emotional Intelligence’ म्हणतो, त्याचे जिवंत उदाहरण म्हणजे स्थितप्रज्ञ. अर्जुनाचा प्रश्न आपल्याला शिकवतो की, तत्त्वज्ञान केवळ ऐकण्यासाठी नसते, तर ते एखाद्या आदर्श व्यक्तीच्या आचरणातून समजून घ्यायचे असते.
• कृतीतून अध्यात्म (Spirituality in Action): अर्जुनाने हे विचारले नाही की, स्थितप्रज्ञ माणूस डोळे मिटून किती तास ध्यान करतो. त्याने विचारले की तो बोलतो कसा आणि चालतो कसा! याचा अर्थ, खरे अध्यात्म हे मंदिरात नाही, तर आपल्या दैनंदिन व्यवहारात (ट्रॅफिकमध्ये, ऑफिसमध्ये, लोकांशी बोलताना) दिसून येते.

विचार (भाषा) à संवाद (प्रभाषेत) à कृती (व्रजेत), असा हा व्यावहारिक प्रवास आहे.

• बसणे, चालणे आणि बोलणे (Rest, Action, and Speech): हे तीन शब्द माणसाच्या संपूर्ण जीवनाचे प्रतिनिधित्व करतात. ‘बसणे‘ म्हणजे त्याची मानसिक शांती (Rest/Inaction), ‘चालणे‘ म्हणजे त्याचा जगातील व्यवहार (Action), आणि ‘बोलणे‘ म्हणजे त्याचा समाजाशी असलेला संवाद (Communication). या तिन्ही स्तरांवर जो स्थिर आहे, तोच खरा स्थितप्रज्ञ.

८. निष्कर्ष

या श्लोकातून हा निष्कर्ष निघतो की, खरे ज्ञान हे केवळ बुद्धीत साठवलेले नसून ते माणसाच्या दैनंदिन वागण्यातून, बोलण्यातून आणि कृतीतून प्रकट झाले पाहिजे. अर्जुनाचे हे चार प्रश्न संपूर्ण मानवजातीला एका परिपूर्ण आणि आदर्श जीवनाचा (स्थितप्रज्ञतेचा) मार्ग समजून घेण्याची दारे खुली करतात.

९. पुढील वाटचाल