अध्याय २ रा – श्लोक – ५५ वा

श्रीमद् भगवद् गीतेच्या २ ऱ्या अध्यायातील ५५ व्या श्लोकाचे विवेचन

१. प्रस्तावना

मागील (५४ व्या) श्लोकात अर्जुनाने श्रीकृष्णांना स्थितप्रज्ञ माणसाविषयी चार अत्यंत महत्त्वाचे प्रश्न विचारले होते. त्यातील पहिला प्रश्न होता: “स्थितप्रज्ञाची भाषा (व्याख्या किंवा लक्षण) काय आहे?” अर्जुनाच्या या पहिल्या प्रश्नाचे अत्यंत अचूक आणि परिपूर्ण उत्तर श्रीकृष्ण या ५५ व्या श्लोकात देत आहेत. स्थितप्रज्ञ माणूस बाह्य जगातील कपड्यांवरून किंवा देखाव्यावरून ओळखला जात नाही, तर तो त्याच्या आंतरिक समाधानावरून ओळखला जातो, हा अत्यंत महान सिद्धांत श्रीकृष्ण येथे सांगत आहेत.

२. मूळ श्लोक आणि संधी विग्रह

श्रीभगवानुवाच ।

प्रजहाति यदा कामान्सर्वान्पार्थ मनोगतान् ।

आत्मन्येवात्मना तुष्टः स्थितप्रज्ञस्तदोच्यते ॥ ५५ ॥

संधी विग्रह

प्रजहाति यदा कामान् सर्वान् पार्थ मनोगतान् ।

आत्मनि एव आत्मना तुष्टः स्थित-प्रज्ञः तदा उच्यते ॥ ५५ ॥

३. शब्दार्थ

• प्रजहाति = पूर्णपणे त्याग करतो / सोडून देतो
• यदा = जेव्हा
• कामान् = कामनांना / इच्छांना / वासनांना
• सर्वान् = सर्व (कोणतीही शिल्लक न ठेवता)
• पार्थ = हे पार्था (अर्जुना)
• मनोगतान् = मनात उत्पन्न झालेल्या / मनातील
• आत्मनि = आत्म्यामध्येच (स्वतःच्या अंतःकरणात)
• एव = च (केवळ)
• आत्मना = आत्म्याद्वारे (स्वतःच्याच आनंदाने)
• तुष्टः = संतुष्ट / पूर्णपणे समाधानी
• स्थित-प्रज्ञः = स्थिर बुद्धीचा माणूस (स्थितप्रज्ञ)
• तदा = तेव्हा
• उच्यते = म्हटले जाते

४. एकसूत्री विश्लेषण

श्रीभगवान म्हणतात: “हे पार्था, जेव्हा मनुष्य आपल्या मनात उत्पन्न होणाऱ्या सर्व कामनांचा (इच्छांचा) पूर्णपणे त्याग करतो आणि स्वतःच्या आत्म्यामध्येच (स्वतःतच) पूर्णपणे संतुष्ट राहतो, तेव्हा त्याला ‘स्थितप्रज्ञ‘ असे म्हटले जाते.”

५. आचार्यांचे मत

आदि शंकराचार्य या श्लोकाचे विवेचन करताना अत्यंत सखोल मानसशास्त्र उलगडतात. आचार्य स्पष्ट करतात की, ‘कामना‘ (Desires) या आत्म्याच्या नसून त्या ‘मनाच्या‘ (मनोगतान्) असतात. आत्मा हा मुळातच शुद्ध आणि पूर्ण आहे. जेव्हा अज्ञानी माणूस स्वतःला मन समजतो, तेव्हा तो बाह्य जगात सुख शोधू लागतो आणि कामनांच्या जाळ्यात अडकतो. पण जेव्हा विवेकाने तो या सर्व मानसिक इच्छांचा त्याग करतो आणि “मी परिपूर्ण आत्मा आहे” या जाणिवेने स्वतःमध्येच आनंद शोधतो (आत्मन्येवात्मना तुष्टः), तेव्हा त्याला बाह्य जगातील कोणत्याही वस्तूची गरज उरत नाही. हीच स्थितप्रज्ञत्वाची सर्वोच्च व्याख्या आहे.

६. ज्ञानेश्वरी

संत ज्ञानेश्वर माऊली या श्लोकाचा आशय अतिशय गोड शब्दांत मांडतात. माऊली म्हणतात की, माणसाचे मन हे नेहमी इच्छांच्या आहारी गेलेले असते आणि या इच्छाच दुःखाचे मूळ आहेत. स्थितप्रज्ञ माणूस या इच्छांना थारा देत नाही. माऊली म्हणतात: “निरंतरीचेनि तोषे । जो आपणपां आपण सरिसे ॥” म्हणजेच, जो स्वतःच्याच आंतरिक आनंदात एवढा तृप्त असतो की त्याला बाहेरच्या जगातील कोणत्याही सुखाची भुरळ पडत नाही. ज्याप्रमाणे पोटभर जेवलेल्या माणसाला अन्नाची आठवणही येत नाही, तसा हा स्थितप्रज्ञ माणूस स्वतःच्या आत्मसुखात एवढा मग्न असतो की त्याला इतर कोणत्याही गोष्टीची हाव उरत नाही.

७. व्यावहारिक दृष्टिकोन

• इच्छा आणि गरजा यातील फरक (Needs vs. Desires): श्रीकृष्णांनी ‘कामान्‘ (कामना) सोडायला सांगितल्या आहेत, ‘गरजा‘ (Needs) नाही. भूक लागल्यावर जेवणे ही शरीराची गरज आहे, पण ‘मला पंचपक्वान्नच मिळाले पाहिजे‘ ही मनाची कामना (मनोगतान्) आहे. स्थितप्रज्ञ माणूस गरजा पूर्ण करतो, पण अनावश्यक इच्छांचा गुलाम होत नाही.
• सुखाचे आऊटसोर्सिंग थांबवणे (Internal Sourcing of Happiness): आपण नेहमी आनंदासाठी बाह्य गोष्टींवर अवलंबून असतो (चांगली नोकरी à भरपूर पैसा à मोठे घर à मग मी सुखी होईल). हा सुखाचा ‘बाहेरून‘ शोध आहे. श्रीकृष्ण म्हणतात की खरा आनंद ‘आत्मनि एव आत्मना तुष्टः‘ (स्वतःच्या आतच) आहे. जो माणूस आनंदासाठी इतर लोकांवर किंवा परिस्थितीवर अवलंबून नसतो, तोच खरा स्थितप्रज्ञ.
• मनाचा साक्षीदार होणे (Mastering the Mind): इच्छा मनात निर्माण होतात. “मी मन नाही, तर मनाला पाहणारा साक्षीदार आहे,” ही जाणीव ठेवल्यास आपण मनात येणाऱ्या प्रत्येक विचार आणि इच्छेच्या मागे फरफटत जात नाही.

८. निष्कर्ष

या श्लोकातून हा स्पष्ट निष्कर्ष निघतो की, स्थितप्रज्ञतेची व्याख्या बाह्य कर्मकांडावर किंवा वेषभूषेवर अवलंबून नसून, ती आंतरिक समाधानावर अवलंबून आहे. मनातील सर्व इच्छांचा त्याग करून केवळ स्वतःच्या अस्तित्वात (आत्म्यात) जो १०० टक्के समाधानी राहतो, तोच खऱ्या अर्थाने स्थितप्रज्ञ आहे.

९. पुढील वाटचाल