अध्याय २ रा – श्लोक – ५६ वा

श्रीमद् भगवद् गीतेच्या २ ऱ्या अध्यायातील ५६ व्या श्लोकाचे विवेचन

१. प्रस्तावना

मागील (५४ व्या) श्लोकात अर्जुनाने श्रीकृष्णांना स्थितप्रज्ञ माणसाविषयी दुसरा प्रश्न विचारला होता: “स्थितधीः किं प्रभाषेत?” (असा स्थिर बुद्धीचा माणूस कसा बोलतो किंवा बाह्य सुख-दुःखाच्या प्रसंगात त्याची प्रतिक्रिया कशी असते?). अर्जुनाच्या या दुसऱ्या प्रश्नाचे अत्यंत अचूक आणि मानसशास्त्रीय उत्तर श्रीकृष्ण या ५६ व्या श्लोकात देत आहेत. जीवनात येणाऱ्या संकटांना आणि सुखाच्या क्षणांना एक स्थितप्रज्ञ माणूस कसा सामोरा जातो आणि त्याचे भावनिक संतुलन कसे असते, याचे उत्तम वर्णन श्रीकृष्ण येथे करत आहेत.

२. मूळ श्लोक आणि संधी विग्रह

दुःखेष्वनुद्विग्नमनाः सुखेषु विगतस्पृहः ।

वीतरागभयक्रोधः स्थितधीर्मुनिरुच्यते ॥ ५६ ॥

संधी विग्रह

दुःखेषु अनुद्विग्न-मनाः सुखेषु विगत-स्पृहः ।

वीत-राग-भय-क्रोधः स्थित-धीः मुनिः उच्यते ॥ ५६ ॥

३. शब्दार्थ

• दुःखेषु = दुःखाचे प्रसंग आले असता
• अनुद्विग्न-मनाः = ज्याचे मन उद्विग्न (व्याकुळ किंवा अशांत) होत नाही
• सुखेषु = सुखाचे प्रसंग आले असता
• विगत-स्पृहः = ज्याची स्पृहा (इच्छा/आसक्ती) निघून गेली आहे
• वीत = निघून गेले आहेत / मुक्त झाला आहे
• राग = आसक्ती / ओढ / प्रेम (येथे ‘राग‘ म्हणजे संताप नव्हे, तर आसक्ती)
• भय = भीती
• क्रोधः = क्रोध / संताप
• स्थित-धीः = स्थिर बुद्धीचा
• मुनिः = मुनी (मनन करणारा / ज्ञानी)
• उच्यते = म्हटले जाते

४. एकसूत्री विश्लेषण

श्रीकृष्ण म्हणतात: “ज्याचे मन दुःखाच्या प्रसंगात व्याकुळ होत नाही, सुखाच्या प्रसंगात ज्याला कोणतीही आसक्ती उरत नाही, आणि ज्याचे राग (आसक्ती), भय आणि क्रोध पूर्णपणे नष्ट झाले आहेत, असा मननशील पुरुष ‘स्थितप्रज्ञ‘ (स्थिर बुद्धीचा मुनी) म्हटला जातो.”

५. आचार्यांचे मत

आदि शंकराचार्य या श्लोकाचे स्पष्टीकरण करताना मानवी भावनांच्या मुळावर प्रहार करतात. ते सांगतात की, सामान्य माणूस दुःखात खचून जातो आणि सुखात हुरळून जाऊन “मला असे सुख वारंवार मिळावे” अशी ‘स्पृहा‘ (आसक्ती) बाळगतो. पण स्थितप्रज्ञ माणूस या दोन्ही अवस्थांमध्ये त्रयस्थ राहतो. आचार्य ‘राग, भय आणि क्रोध‘ या त्रिकुटाचा संबंध स्पष्ट करतात. ‘राग‘ म्हणजे एखाद्या गोष्टीविषयी वाटणारी आसक्ती. जेव्हा ती गोष्ट गमावण्याची वेळ येते, तेव्हा ‘भय‘ (भीती) निर्माण होते. आणि जेव्हा ती गोष्ट मिळवण्यात अडथळा येतो, तेव्हा ‘क्रोध‘ (संताप) निर्माण होतो. स्थितप्रज्ञाने स्वतःचा अहंकार आणि इच्छाच नष्ट केल्यामुळे, त्याच्या मनातून हे तिन्ही विकार (वीतरागभयक्रोधः) समूळ नष्ट झालेले असतात.

६. ज्ञानेश्वरी

संत ज्ञानेश्वर माऊली या श्लोकाचा आशय उलगडताना अत्यंत गोड आणि निसर्गाचे दृष्टांत देतात. माऊली म्हणतात, ज्याप्रमाणे आकाशात ढग आले तरी आकाशाला त्याचा काहीच त्रास होत नाही, त्याचप्रमाणे आयुष्यात दुःखाचे डोंगर कोसळले तरी स्थितप्रज्ञाचे मन उद्विग्न होत नाही. आणि जसे समुद्रात कितीही नद्यांचे पाणी आले तरी समुद्र आपली मर्यादा सोडत नाही, तसा सुखाचा पूर आला तरी तो हुरळून जात नाही. माऊली म्हणतात की, ज्याच्या घरातून ‘राग, लोभ, आणि भीती‘ कायमचे पळून गेले आहेत, तोच खरा स्थिर बुद्धीचा मुनी होय.

७. व्यावहारिक दृष्टिकोन

• दुःख आणि सुखातील समतोल (Emotional Resilience): दैनंदिन आयुष्यात आपण दुःखात ‘पॅनिक‘ (Panic) होतो आणि सुखात अहंकारात (Arrogance) जातो. स्थितप्रज्ञ माणूस एका ‘शॉक ऑब्झर्व्हर‘ सारखे (Shock Absorber) काम करतो. परिस्थिती कितीही वाईट किंवा चांगली असली, तरी आतले मानसिक संतुलन (Shock) तो ढळू देत नाही.
• भावनेचे चक्र (The Cycle of Raga, Bhaya, Krodha): मानवी दुःखाचे हे एक साखळी चक्र आहे: आसक्ती (राग) à ती गमावण्याची भीती (भय) à अडथळा आल्यास संताप (क्रोध). जोपर्यंत आपण एखाद्या व्यक्तीवर किंवा वस्तूवर फाजील आसक्ती (राग) ठेवत नाही, तोपर्यंत आपल्याला भीती आणि राग येत नाही. मानसिक शांतीसाठी या साखळीतील पहिला दुवा (आसक्ती) तोडणे आवश्यक आहे.
• मुनी अवस्था (The Reflective Mind): ‘मुनी‘ म्हणजे जंगलात राहणारा साधू नव्हे, तर जो संकटाच्या वेळी ‘React’ (त्वरित आणि चुकीची प्रतिक्रिया) न करता ‘Respond’ (शांतपणे विचार करून उत्तर) देतो. विचारपूर्वक (मनन करून) कृती करणारा प्रत्येक माणूस हा खऱ्या अर्थाने ‘मुनी‘ आहे.

८. निष्कर्ष

या श्लोकातून हा स्पष्ट निष्कर्ष निघतो की, स्थितप्रज्ञतेची खरी कसोटी ही अनुकूल आणि प्रतिकूल परिस्थितीत लागते. सुख-दुःखाच्या लाटांवर हेलकावे न खाणे आणि आसक्ती, भीती व क्रोध यांपासून मुक्त असणे, हीच स्थिर बुद्धीच्या माणसाची सर्वात मोठी ओळख आहे.

९. पुढील वाटचाल