अध्याय २ रा – श्लोक – ५७ वा

श्रीमद् भगवद् गीतेच्या २ ऱ्या अध्यायातील ५७ व्या श्लोकाचे विवेचन

१. प्रस्तावना

मागील (५६ व्या) श्लोकात अर्जुनाच्या “स्थितधीः किं प्रभाषेत?” (स्थितप्रज्ञ कसा बोलतो?) या प्रश्नाचे उत्तर श्रीकृष्णांनी दिले. आता अर्जुनाचा तिसरा प्रश्न होता: “किमासीत?” म्हणजेच, असा स्थिर बुद्धीचा माणूस या समाजात कसा बसतो किंवा तो या भल्या-बुऱ्या जगात कसा वावरतो? या प्रश्नाचे अत्यंत समर्पक उत्तर श्रीकृष्ण या ५७ व्या श्लोकात देत आहेत. जगातील चांगल्या आणि वाईट गोष्टींचा (शुभ आणि अशुभ) स्थितप्रज्ञावर कसा काहीच परिणाम होत नाही आणि तो ‘अनभिस्नेह‘ (आसक्तीरहित) कसा राहतो, हे श्रीकृष्ण येथे समजावून सांगत आहेत.

२. मूळ श्लोक आणि संधी विग्रह

यः सर्वत्रानभिस्नेहस्तत्तत्प्राप्य शुभाशुभम् ।

नाभिनन्दति न द्वेष्टि तस्य प्रज्ञा प्रतिष्ठिता ॥ ५७ ॥

संधी विग्रह

यः सर्वत्र अनभिस्नेहः तत् तत् प्राप्य शुभ-अशुभम् ।

न अभिनन्दति न द्वेष्टि तस्य प्रज्ञा प्रतिष्ठिता ॥ ५७ ॥

३. शब्दार्थ

• यः = जो (पुरुष)
• सर्वत्र = सर्वत्र / सर्व ठिकाणी / सर्व विषयांमधे
• अनभिस्नेहः = स्नेह (आसक्ती / ममता) नसलेला
• तत् तत् = ते ते (जे काही वाट्याला येईल ते)
• प्राप्य = प्राप्त झाल्यावर / मिळून
• शुभ-अशुभम् = शुभ (चांगले / अनुकूल) आणि अशुभ (वाईट / प्रतिकूल)
• न = नाही
• अभिनन्दति = आनंदून जातो / स्तुती करतो
• न = नाही
• द्वेष्टि = द्वेष करतो / निंदा करतो
• तस्य = त्याची
• प्रज्ञा = प्रज्ञा / बुद्धी
• प्रतिष्ठिता = स्थिर झाली आहे / प्रतिष्ठित आहे

४. एकसूत्री विश्लेषण

श्रीकृष्ण म्हणतात: “जो पुरुष सर्व ठिकाणी (सर्व वस्तूंमध्ये आणि व्यक्तींमध्ये) आसक्तीरहित असतो, आणि जे काही चांगले (शुभ) किंवा वाईट (अशुभ) प्राप्त होईल, त्याला पाहून ना आनंदून जातो ना त्याचा द्वेष करतो, त्याचीच बुद्धी स्थिर असते.”

५. आचार्यांचे मत

आदि शंकराचार्य या श्लोकाचे विवेचन करताना ‘अनभिस्नेह‘ या शब्दाचा अत्यंत सखोल अर्थ सांगतात. सामान्य माणूस स्वतःच्या शरीरावर, कुटुंबावर आणि संपत्तीवर अत्यंत ‘स्नेह‘ (ममता/आसक्ती) करून बसलेला असतो. त्यामुळे जेव्हा त्याच्या आयुष्यात काही चांगले (शुभ) घडते, तेव्हा तो हुरळून जातो आणि अभिमानाने त्याचे ‘अभिनंदन‘ (स्तुती) करतो. आणि जेव्हा काही वाईट (अशुभ) घडते, तेव्हा तो त्याचा ‘द्वेष‘ करतो. परंतु, स्थितप्रज्ञ माणूस या सर्व सांसारिक गोष्टींबद्दल ‘अनभिस्नेह‘ (अलिप्त) असतो. आसक्तीच नसल्यामुळे तो अनुकूल परिस्थितीत हर्षभरित होत नाही आणि प्रतिकूल परिस्थितीत शोकाकुल होत नाही. हीच त्याच्या स्थिर बुद्धीची ओळख आहे.

६. ज्ञानेश्वरी

संत ज्ञानेश्वर माऊली या श्लोकाचा आशय अत्यंत गोड आणि निसर्गाच्या उदाहरणांतून मांडतात. माऊली म्हणतात की, “ज्याप्रमाणे सूर्याचा प्रकाश चांगल्या आणि वाईट अशा दोन्ही वस्तूंवर समान पडतो, सूर्य असा विचार करत नाही की हा चांगला माणूस आहे म्हणून याला प्रकाश देऊ आणि हा वाईट आहे म्हणून याचा द्वेष करू.” त्याचप्रमाणे स्थितप्रज्ञ माणसाची अवस्था असते. त्याच्या वाट्याला सुख येवो की दुःख, तो दोन्ही स्थितीत समान राहतो. तो शुभ गोष्टींचे गोडवे गात बसत नाही (नाभिनन्दति) आणि अशुभ गोष्टींना नावे ठेवत नाही (न द्वेष्टि). तो जगाच्या बाजारात राहतो, पण कमळाच्या पानासारखा अलिप्त (अनभिस्नेह) राहतो.

७. व्यावहारिक दृष्टिकोन

• अलिप्तता आणि प्रेम (Detached Involvement): ‘अनभिस्नेह‘ म्हणजे कोणावरही प्रेम न करणे किंवा कोरडे पाषाण होणे असा अर्थ नाही. याचा खरा अर्थ ‘मालकी हक्क‘ किंवा ‘अपेक्षांचे ओझे‘ नसलेले निर्मळ प्रेम करणे. जेव्हा प्रेमात ‘अपेक्षा‘ (Attachment) मिसळते, तेव्हाच शुभ-अशुभाचे दुःख सुरू होते.
• प्रतिक्रियांचा समतोल (Balanced Reactions): आपण सोशल मीडियावर किंवा खऱ्या आयुष्यात पाहतो की, थोडेसे यश मिळाले की लोक हवेत उडतात आणि थोडे अपयश आले की खचून जातात. स्थितप्रज्ञता म्हणजे आपल्या प्रतिक्रिया (Reactions) नियंत्रित करणे. शुभ प्राप्त झाले à आनंदून न जाणे; अशुभ प्राप्त झाले à नैराश्यात न जाणे. हाच खरा मानसिक समतोल आहे.
• स्थितप्रज्ञाचे ‘बसणे‘ (How he dwells in the world): अर्जुनाच्या “किमासीत?” या प्रश्नाचे हे उत्तर आहे. स्थितप्रज्ञ माणूस या समाजात कसा ‘बसतो‘ (राहतो)? तर तो जगात राहूनही जगाचा होत नाही. तो सर्वत्र असतो, पण कुठेच अडकत नाही.

८. निष्कर्ष

या श्लोकातून हा अत्यंत महत्त्वाचा निष्कर्ष निघतो की, जीवनातील कोणत्याही अनुकूल (शुभ) किंवा प्रतिकूल (अशुभ) घटनेवर टोकाची भावनिक प्रतिक्रिया न देणे, आणि सर्व परिस्थितीत आसक्तीरहित (अलिप्त) राहणे, हीच स्थिर बुद्धीच्या माणसाची सर्वात मोठी खूण आहे.

९. पुढील वाटचाल