अध्याय २ रा – श्लोक – ५९ वा

श्रीमद् भगवद् गीतेच्या २ ऱ्या अध्यायातील ५९ व्या श्लोकाचे विवेचन

१. प्रस्तावना

मागील (५८ व्या) श्लोकात श्रीकृष्णांनी ‘कासवाचा‘ दृष्टांत देऊन इंद्रियांना विषयांपासून आवरून घेण्यास सांगितले होते. हे ऐकून अर्जुनाच्या मनात असा विचार आला असावा की, “हे तर खूप सोपे आहे! मी आजपासून उपवास करेन, डोळे बंद करून घेईन आणि जगाशी संपर्क तोडेन, म्हणजे माझी इंद्रिये आपोआप विषयांपासून दूर होतील. मग मी स्थितप्रज्ञ झालो का?” अर्जुनाच्या या संभाव्य गैरसमजावर प्रहार करण्यासाठी श्रीकृष्ण या ५९ व्या श्लोकात एक अत्यंत महत्त्वाचा मानसशास्त्रीय सिद्धांत सांगत आहेत. बळजबरीने विषय सोडले तरी मनातील ‘गोडी‘ (आसक्ती) तशीच शिल्लक राहते, आणि ती कशी नष्ट होते हे श्रीकृष्ण येथे समजावून सांगत आहेत.

२. मूळ श्लोक आणि संधी विग्रह

विषया विनिवर्तन्ते निराहारस्य देहिनः ।

रसवर्जं रसोऽप्यस्य परं दृष्ट्वा निवर्तते ॥ ५९ ॥

संधी विग्रह

विषयाः विनिवर्तन्ते निराहारस्य देहिनः ।

रस-वर्जम् रसः अपि अस्य परम् दृष्ट्वा निवर्तते ॥ ५९ ॥

३. शब्दार्थ

• विषयाः = इंद्रियांचे विषय (रूप, रस, गंध इत्यादी भोग)
• विनिवर्तन्ते = निवृत्त होतात / दूर होतात / सुटतात
• निराहारस्य = आहार (विषय ग्रहण) न करणाऱ्या / उपवास करणाऱ्या
• देहिनः = देहधारी माणसाचे (जीवाचे)
• रस-वर्जम् = रस (आवड / गोडी / आसक्ती) सोडून
• रसः = रस / गोडी / सूक्ष्म आसक्ती
• अपि = सुद्धा
• अस्य = या (स्थितप्रज्ञ पुरुषाचा)
• परम् = परम तत्त्वाला (परमात्म्याला / सर्वोच्च आनंदाला)
• दृष्ट्वा = पाहून / साक्षात्कार झाल्यावर
• निवर्तते = निवृत्त होतो / नष्ट होतो

४. एकसूत्री विश्लेषण

श्रीकृष्ण म्हणतात: “इंद्रियांद्वारे विषयांचे ग्रहण न करणाऱ्या (उपवास किंवा निग्रह करणाऱ्या) माणसाचे विषय तर दूर होतात, पण त्या विषयांविषयीची त्याची ‘गोडी‘ (आवड) नष्ट होत नाही. परंतु, परमात्म्याचे (सर्वोच्च तत्त्वाचे) दर्शन झाल्यावर या स्थितप्रज्ञाची ती आतील गोडी (आसक्ती) सुद्धा पूर्णपणे नष्ट होते.”

५. आचार्यांचे मत

आदि शंकराचार्य या श्लोकाचे विवेचन करताना ‘दमन‘ (Suppression) आणि ‘मुक्ती‘ यातील फरक स्पष्ट करतात. आजारी पडलेला माणूस किंवा केवळ हट्टापायी उपवास करणारा संन्यासी भौतिकदृष्ट्या अन्नापासून किंवा भोगांपासून दूर राहतो (निराहारस्य). पण त्याच्या मनातून त्या भोगांची ‘आवड‘ (रस) गेलेली नसते. शरीराने तो विषय भोगत नाही, पण मनाने त्याचेच चिंतन करत असतो. ही खऱ्या अर्थाने स्थितप्रज्ञ अवस्था नाही. खरा स्थितप्रज्ञ तोच आहे, ज्याला ‘परम‘ तत्त्वाचा (परमात्म्याचा) साक्षात्कार झाला आहे. जेव्हा सर्वोच्च आनंद मिळतो, तेव्हा क्षुल्लक सुखांची आवड आपोआपच गळून पडते.

६. ज्ञानेश्वरी

संत ज्ञानेश्वर माऊली या श्लोकावर अतिशय मार्मिक उदाहरणे देतात. माऊली म्हणतात की, “ज्याप्रमाणे एखादे झाड वरून कापले तरी त्याची मुळे जमिनीत तशीच राहतात आणि पाणी मिळताच ते झाड पुन्हा बहरते, तशीच अवस्था बळजबरीने इंद्रिये मारणाऱ्याची असते.” जर तुम्ही आजारी माणसाला गोड खाऊ दिले नाही, तर तो खाणार नाही, पण त्याच्या मनात सतत त्या गोड पदार्थाचीच आठवण राहील. पण जेव्हा एखादा माणूस परब्रह्माच्या आनंदाचा अनुभव घेतो, तेव्हा त्याचे बाह्य विषयांचे वेड कायमचे संपते. “जसे सूर्य उगवल्यावर चांदण्या आपोआप लुप्त होतात,” तशीच परमात्म्याचे दर्शन झाल्यावर विषयांची गोडी कायमची निघून जाते.

७. व्यावहारिक दृष्टिकोन

• दमन विरुद्ध परिवर्तन (Suppression vs. Transformation): आपण अनेकदा ‘डाएट‘ (Diet) करतो किंवा एखादे व्यसन सोडण्याचा संकल्प करतो. आपण बळजबरीने ती वस्तू टाळतो (निराहार), पण दिवसभर डोक्यात तोच विचार चालू असतो. बळजबरीने नियमन à मनातील तडफड à पुन्हा व्यसनांकडे ओढ, ही साखळी तोडण्यासाठी केवळ बाह्य नियंत्रण पुरेसे नसते, तर आतून इच्छा नष्ट व्हावी लागते.
• सुखाची वरची पातळी (The Principle of Higher Taste): लहान मुलाच्या हातातून जुने खेळणे काढून घ्यायचे असेल, तर त्याच्या हातात नवीन आणि अधिक आकर्षक खेळणे द्यावे लागते. तसेच, मानवी मनाला जर बाह्य जगातील सुखांची (पैसा, कीर्ती, व्यसने) आवड सोडायची असेल, तर त्याला आंतरिक शांती आणि ध्यानाचा (परम दृष्ट्वा) एक ‘उच्च दर्जाचा आनंद‘ अनुभवता आला पाहिजे.
• मुळावर घाव (Striking at the Root): केवळ कृती थांबवणे म्हणजे अध्यात्म नव्हे. कृतीमागे असलेली ‘गोडी‘ (रस) जोपर्यंत नष्ट होत नाही, तोपर्यंत धोका कायम असतो. ही गोडी केवळ ज्ञानाने आणि उच्च आदर्शांशी जोडले गेल्यानेच नष्ट होते.

८. निष्कर्ष

या श्लोकातून हा अत्यंत महत्त्वाचा निष्कर्ष निघतो की, केवळ शरीराने भोगांचा त्याग करणे पुरेसे नाही, कारण आत दडलेली विषयांची गोडी माणसाला पुन्हा मोहात पाडू शकते. खऱ्या आणि शाश्वत वैराग्यासाठी ‘परमात्म तत्त्वाचा‘ (आंतरिक परमानंदाचा) अनुभव घेणे आवश्यक आहे, ज्यामुळे बाह्य प्रलोभनांची गोडी मुळासकट नष्ट होते.

९. पुढील वाटचाल