श्रीमद् भगवद् गीतेच्या २ ऱ्या अध्यायातील ६३
व्या श्लोकाचे विवेचन
१. प्रस्तावना
मागील (६२ व्या) श्लोकात श्रीकृष्णांनी स्पष्ट केले की, बाह्य विषयांचे (भोगांचे) सतत चिंतन
केल्याने माणसाच्या मनात आसक्ती,
त्यानंतर
तीव्र इच्छा (काम) आणि इच्छेत अडथळा आल्यास ‘क्रोध‘ कसा निर्माण होतो. आता या ६३ व्या श्लोकात
श्रीकृष्ण मानवी पतनाच्या (अधोगतीच्या) साखळीतील उरलेले चार आणि अंतिम टप्पे सांगत
आहेत. क्रोधानंतर माणसाची अवस्था कशी होते आणि शेवटी त्याचा पूर्ण सर्वनाश कसा
होतो (क्रोध à संमोह à स्मृतिभ्रंश à बुद्धिनाश à सर्वनाश), याची अत्यंत अचूक मानसशास्त्रीय मांडणी या
श्लोकात केली आहे.
२. मूळ श्लोक आणि संधी विग्रह
क्रोधाद्भवति सम्मोहः सम्मोहात्स्मृतिविभ्रमः ।
स्मृतिभ्रंशाद्बुद्धिनाशो बुद्धिनाशात्प्रणश्यति
॥ ६३ ॥
संधी विग्रह
क्रोधात् भवति सम्मोहः सम्मोहात् स्मृति-विभ्रमः ।
स्मृति-भ्रंशात् बुद्धि-नाशः बुद्धि-नाशात् प्रणश्यति ॥ ६३
॥
३. शब्दार्थ
- क्रोधात् = क्रोधापासून /
रागामुळे
- भवति = होतो / निर्माण
होतो
- सम्मोहः = सम्मोह / अत्यंत
मूढ अवस्था / गोंधळ (विवेक हरपणे)
- सम्मोहात् = सम्मोहामुळे
(गोंधळामुळे)
- स्मृति-विभ्रमः = स्मृतीचा
(ज्ञानाचा किंवा चांगल्या-वाईटाच्या आठवणीचा) भ्रम किंवा नाश
- स्मृति-भ्रंशात् = स्मृतीचा नाश
झाल्यामुळे
- बुद्धि-नाशः = बुद्धीचा (निर्णय
घेण्याच्या क्षमतेचा) नाश
- बुद्धि-नाशात् = बुद्धीचा नाश
झाल्यामुळे
- प्रणश्यति = (माणूस) पूर्णपणे
नष्ट होतो / त्याचा सर्वनाश होतो
४. एकसूत्री विश्लेषण
श्रीकृष्ण म्हणतात: “क्रोधातून संमोह (मूढता/गोंधळ)
निर्माण होतो, संमोहामुळे
स्मृतीचा (चांगल्या-वाईटाच्या आठवणीचा) भ्रम होतो, स्मृती नष्ट झाल्याने बुद्धीचा (निर्णयक्षमतेचा) नाश होतो
आणि बुद्धीचा नाश झाल्यामुळे माणसाचा पूर्णपणे सर्वनाश होतो.”
५. आचार्यांचे मत
आदि शंकराचार्य या श्लोकाचे विवेचन करताना क्रोधाचे भयंकर
परिणाम उलगडतात. आचार्य म्हणतात की,
जेव्हा
माणसाला राग येतो, तेव्हा
त्याच्यात ‘संमोह‘ म्हणजे आंधळेपणा किंवा विवेकहीनता निर्माण
होते. या संमोहात माणूस योग्य काय आणि अयोग्य काय, हे विसरतो. तो गुरु,
वडीलधारे
किंवा शास्त्रांचा उपदेश विसरतो,
यालाच
‘स्मृतिभ्रंश‘ म्हणतात. एकदा का स्मृती (ज्ञान) गेली की
माणसाच्या अंतःकरणातील विवेकबुद्धी (बुद्धिनाश) संपून जाते. आचार्यांच्या मते, माणसाचे खरे रूप त्याची बुद्धीच आहे; ती नष्ट झाल्यावर तो जिवंत असूनही मेलेल्या
सारखाच (प्रणश्यति) असतो. अशा माणसाचा आध्यात्मिक आणि भौतिक सर्वनाश होतो.
६. ज्ञानेश्वरी
संत ज्ञानेश्वर माऊली या श्लोकावरील भाष्यात अत्यंत मार्मिक
दृष्टांत देतात. माऊली म्हणतात की,
ज्याप्रमाणे
रात्र झाल्यावर सर्वत्र अंधार पसरतो आणि माणसाला काहीच दिसत नाही, तसाच क्रोध माणसाच्या मनात अज्ञानाचा
(संमोहाचा) अंधार निर्माण करतो. या अंधारात माणसाची स्मृती (आठवण) हरवून जाते.
माऊली म्हणतात, “जसा जोराचा
वारा आल्यावर दिव्याची ज्योत विझून जाते,
तशी
स्मृती गेल्यावर माणसाची बुद्धी विझून जाते.” आणि एकदा का बुद्धीचा दिवा
विझला, की तो माणूस
सर्वार्थाने नष्ट होतो आणि पूर्णपणे अधोगतीला जातो.
७. व्यावहारिक दृष्टिकोन
- रागामुळे
आलेले आंधळेपण (The
Blindness of Anger): आधुनिक
मानसशास्त्रही हेच सांगते की,
जेव्हा माणसाला प्रचंड राग येतो,
तेव्हा त्याच्या मेंदूतील तार्किक विचार करणारा भाग (Logical Brain) काम करणे थांबवतो.
‘संमोह‘ म्हणजे हीच ती
अवस्था जिथे रागाच्या भरात आपण वास्तवाचे भान (Reality check) गमावून बसतो आणि
वेड्यासारखे वागू लागतो.
- स्मृती
आणि नातेसंबंधांचा नाश (Loss
of Memory): ‘स्मृतिविभ्रम‘ हे रागाचे सर्वात
धोकादायक लक्षण आहे. रागाच्या भरात आपण विसरतो (स्मृतिभ्रंश) की समोरची
व्यक्ती कोण आहे—ती आपली आई,
पत्नी, मित्र
किंवा बॉस असू शकते. आपण त्यांच्यासोबतचे पूर्वीचे चांगले प्रसंग विसरून जातो
आणि रागाच्या भरात असे शब्द बोलतो ज्याने नाती कायमची तुटतात.
- बुद्धीचा
नाश म्हणजेच सर्वनाश (Intellect
is Life): मानवाची
खरी संपत्ती पैसा नसून त्याची ‘निर्णयक्षमता‘ (बुद्धी) आहे.
रागाच्या भरात घेतलेला एक चुकीचा निर्णय माणसाचे करिअर, घर आणि आयुष्य
उद्ध्वस्त करू शकतो. (राग à गोंधळ à विस्मरण à चुकीचा निर्णय à सर्वनाश) ही साखळी आपण व्यावहारिक जगात दररोज पाहतो.
८. निष्कर्ष
६२ आणि ६३ या दोन्ही श्लोकांमधून हा महान निष्कर्ष निघतो की, मानवी पतनाची सुरुवात एका साध्या
विषय-चिंतनातून होते आणि तिचा शेवट बुद्धीच्या नाशाने आणि सर्वनाशाने होतो.
त्यामुळे या विनाशाच्या साखळीतील पहिल्याच पायरीवर (विचारांवर) नियंत्रण ठेवणे, हेच जीवन यशस्वी आणि आनंदी करण्याचे एकमेव
रहस्य आहे.
९. पुढील वाटचाल
“इंद्रियांना
मोकळे सोडल्याने आणि विषयांमागे धावल्याने असा भयंकर सर्वनाश होतो,” हे पाहिल्यानंतर
साहजिकच मनात प्रश्न निर्माण होतो की,
“मग यातून वाचायचा उपाय काय?
माणसाने
या जगात जगायचे तरी कसे? सर्वनाश न होता
खरी मानसिक शांती (प्रसाद) कशी मिळवायची?”
या
अत्यंत महत्त्वाच्या प्रश्नाचे उत्तर श्रीकृष्ण पुढील ६४ व्या श्लोकात (“रागद्वेषवियुक्तैस्तु
विषयानिन्द्रियैश्चरन्…”) देणार
आहेत. ते सांगतील की, ज्याने
स्वतःच्या मनावर ताबा मिळवला आहे,
असा
साधक आसक्ती आणि द्वेष (राग-द्वेष) यांपासून मुक्त होऊन जेव्हा जगात वावरतो, तेव्हा त्याला खऱ्या ‘प्रसादाची‘ (निर्मळ शांतीची) प्राप्ती होते.