अध्याय २ रा – श्लोक – ६४ वा

श्रीमद् भगवद् गीतेच्या २ ऱ्या अध्यायातील ६४ व्या श्लोकाचे विवेचन

१. प्रस्तावना

मागील (६२ आणि ६३ व्या) श्लोकांमध्ये श्रीकृष्णांनी स्पष्ट केले की, विषयांमागे धावणाऱ्या आणि इंद्रियांवर ताबा नसलेल्या माणसाचा कसा सर्वनाश होतो (विषय à  चिंतन à आसक्ती à क्रोध à संमोह à स्मृतिभ्रंश à बुद्धिनाश à सर्वनाश). या विनाशाच्या साखळीमुळे साहजिकच अशी भीती वाटते की, मग या जगात राहायचे कसे? सर्व गोष्टींचा त्याग करून जंगलात जावे का? यावर श्रीकृष्ण ६४ व्या श्लोकात एक अत्यंत सुंदर आणि सकारात्मक मार्ग दाखवतात. ते सांगतात की, जगातून पळून जाण्याची गरज नाही, तर इंद्रियांना योग्य प्रकारे हाताळण्याची कला शिकणे आवश्यक आहे.

२. मूळ श्लोक आणि संधी विग्रह

रागद्वेषवियुक्तैस्तु विषयानिन्द्रियैश्चरन् ।

आत्मवश्यैर्विधेयात्मा प्रसादमधिगच्छति ॥ ६४ ॥

संधी विग्रह

राग-द्वेष-वियुक्तैः तु विषयान् इन्द्रियैः चरन् ।

आत्म-वश्यैः विधेयात्मा प्रसादम् अधिगच्छति ॥ ६४ ॥

३. शब्दार्थ

• राग-द्वेष-वियुक्तैः = आसक्ती (राग) आणि तिरस्कार (द्वेष) यांपासून मुक्त असलेल्या
• तु = परंतु (तो साधक)
• विषयान् = विषयांचे (भोगांचे)
• इन्द्रियैः = इंद्रियांद्वारे
• चरन् = आचरण (उपभोग / व्यवहार) करत असूनही
• आत्म-वश्यैः = स्वतःच्या (मनाच्या) पूर्ण नियंत्रणात असलेल्या (इंद्रियांद्वारे)
• विधेयात्मा = ज्याचे मन त्याच्या पूर्ण नियंत्रणात आहे असा (स्वाधीन अंतःकरणाचा साधक)
• प्रसादम् = प्रसादाला / निर्मळ शांतीला / भगवंताच्या कृपेला
• अधिगच्छति = प्राप्त होतो

४. एकसूत्री विश्लेषण

श्रीकृष्ण म्हणतात: “परंतु, ज्याने स्वतःच्या अंतःकरणावर पूर्ण नियंत्रण मिळवले आहे, असा साधक आसक्ती आणि तिरस्कार (राग-द्वेष) यांपासून मुक्त असलेल्या आणि स्वतःच्या ताब्यात असलेल्या इंद्रियांद्वारे जगात वावरत असूनही, खऱ्या ‘प्रसादाला‘ (निर्मळ शांतीला) प्राप्त होतो.”

५. आचार्यांचे मत

आदि शंकराचार्य या श्लोकाचे विवेचन करताना ‘प्रसाद‘ या शब्दाचा अत्यंत सुंदर अर्थ उलगडतात. आचार्यांच्या मते, केवळ शारीरिकदृष्ट्या विषयांचा त्याग करणे म्हणजे संन्यास नव्हे. जोवर मनात राग (आवड) आणि द्वेष (नावड) आहेत, तोवर माणूस बंधनातच अडकलेला असतो. पण जो साधक ‘विधेयात्मा‘ आहे (ज्याने शास्त्रांच्या आणि विवेकाच्या आधारे स्वतःच्या मनाला जिंकले आहे), तो जगात राहूनही मुक्त असतो. अशा व्यक्तीला ‘प्रसाद‘ म्हणजे अंतःकरणाची अत्यंत प्रसन्न आणि निर्मळ अवस्था (Tranquility of Mind) प्राप्त होते.

६. ज्ञानेश्वरी

संत ज्ञानेश्वर माऊली या श्लोकावर अतिशय गोड भाष्य करतात. माऊली म्हणतात की, जसे सूर्याचे किरण सर्व वस्तूंवर पडतात, पण ते त्या वस्तूंच्या दोषांनी डागाळत नाहीत; तसेच साधकाची इंद्रिये जगात वावरतात, पण तो त्यात अडकत नाही. ज्याप्रमाणे पाण्यावरील कमळाचे पान पाण्यात राहूनही कोरडेच राहते, तसाच राग आणि द्वेष सोडून दिलेला माणूस जगात सर्व कर्मे करत असूनही अलिप्त राहतो. माऊली म्हणतात, एकदा का मनाचे विकार गेले की, त्या रिकाम्या झालेल्या जागेत ईश्वराच्या कृपेचा आणि खऱ्या शांतीचा (प्रसादाचा) प्रकाश आपोआप भरून जातो.

७. व्यावहारिक दृष्टिकोन

• जगण्यापासून पळ काढू नका (No Escapism): गीता आपल्याला संसारातून पळून जाण्याचे नव्हे, तर संसारात राहूनही आनंदी कसे राहायचे हे शिकवते. डोळे बंद करून किंवा जंगलात जाऊन प्रश्न सुटत नाहीत. जगात वावरा, पण ‘राग‘ (अति आसक्ती) आणि ‘द्वेष‘ (अति तिरस्कार) या दोन्ही टोकांच्या भावना टाळा.
• इंद्रियांवर मालकी (Emotional Regulation): इंद्रिये ही वाईट नाहीत, ती आपली जीवन जगण्याची साधने आहेत. कार चालवणे वाईट नाही, पण कारचे स्टीअरिंग व्हील (नियंत्रण) आपल्या हातात हवे, कारच्या नाही. जेव्हा आपण ‘आत्मवश्यैः‘ (स्वतःच्या नियंत्रणात असलेल्या) इंद्रियांनी जगात वावरतो, तेव्हा तो उपभोग नसून ‘योग‘ बनतो.
• प्रसाद (The True Peace): व्यवहारात आपण प्रसादाचा अर्थ फक्त मंदिरात मिळणारा गोड पदार्थ असा घेतो. पण मानसिक स्तरावर ‘प्रसाद‘ म्हणजे अशी शांती जिथे मन कोणत्याही परिस्थितीत विचलित होत नाही. (मनावर नियंत्रण à राग-द्वेषातून मुक्ती à इंद्रिय निग्रह à निर्मळ शांती/प्रसाद).

८. निष्कर्ष

इंद्रियांना मारणे किंवा दडपून टाकणे हा गीतेचा मार्ग नाही. गीता ‘दमन‘ (Suppression) शिकवत नाही, तर ‘नियमन‘ (Regulation) शिकवते. राग आणि द्वेष या दोन प्रमुख शत्रूंना मनातून काढून टाकून जेव्हा आपण आपले कर्तव्य करतो, तेव्हाच आपल्याला खरी मानसिक शांती आणि जीवनात यश मिळते.

९. पुढील वाटचाल