अध्याय २ रा – श्लोक – ६५ वा

श्रीमद् भगवद् गीतेच्या २ ऱ्या अध्यायातील ६५ व्या श्लोकाचे विवेचन

१. प्रस्तावना

मागील (६४ व्या) श्लोकात श्रीकृष्णांनी सांगितले की, राग आणि द्वेष सोडून ज्याने आपल्या इंद्रियांवर नियंत्रण मिळवले आहे, त्याला ‘प्रसाद‘ म्हणजे अंतःकरणाची अत्यंत निर्मळ शांती प्राप्त होते. आता साहजिकच असा प्रश्न पडतो की, या ‘प्रसादाचा‘ (शांतीचा) माणसाच्या आयुष्यावर आणि त्याच्या दुःखांवर नेमका काय परिणाम होतो? या अत्यंत महत्त्वाच्या प्रश्नाचे उत्तर श्रीकृष्ण या ६५ व्या श्लोकात देत आहेत. मानसिक शांती ही केवळ एक तात्पुरती भावना नसून, ती सर्व दुःखांचा अंत करणारी आणि बुद्धीला स्थिर करणारी सर्वोच्च अवस्था कशी आहे, हे या श्लोकातून उलगडते.

२. मूळ श्लोक आणि संधी विग्रह

प्रसादे सर्वदुःखानां हानिरस्योपजायते ।

प्रसन्नचेतसो ह्याशु बुद्धिः पर्यवतिष्ठते ॥ ६५ ॥

संधी विग्रह

प्रसादे सर्व-दुःखानाम् हानिः अस्य उपजायते ।

प्रसन्न-चेतसः हि आशु बुद्धिः परि-अवतिष्ठते ॥ ६५ ॥

३. शब्दार्थ

• प्रसादे = निर्मळ शांती (प्रसाद) प्राप्त झाल्यावर
• सर्व-दुःखानाम् = सर्व प्रकारच्या दुःखांचा (शारीरिक, मानसिक आणि आध्यात्मिक)
• हानिः = नाश / अंत
• अस्य = या (स्वाधीन अंतःकरण असलेल्या साधकाचा)
• उपजायते = होतो
• प्रसन्न-चेतसः = ज्याचे चित्त (मन) प्रसन्न आहे अशा माणसाची
• हि = नक्कीच / कारण
• आशु = लगेच / अत्यंत वेगाने
• बुद्धिः = बुद्धी (निर्णय घेणारी प्रज्ञा)
• परि-अवतिष्ठते = सर्व बाजूंनी स्थिर होते (परमात्म्यामध्ये पूर्णपणे एकाग्र होते)

४. एकसूत्री विश्लेषण

श्रीकृष्ण म्हणतात: “अंतःकरणाची प्रसन्नता (प्रसाद) प्राप्त झाल्यावर या साधकाच्या सर्व दुःखांचा नाश होतो; कारण, प्रसन्न चित्त असलेल्या माणसाची बुद्धी अत्यंत वेगाने (लगेचच) स्थिर होते.”

५. आचार्यांचे मत

आदि शंकराचार्य या श्लोकाचे विवेचन करताना स्पष्ट करतात की, मानवी जीवनातील सर्व दुःखांचे मूळ हे मनाच्या अस्वस्थतेत आणि अज्ञानात दडलेले असते. जेव्हा साधकाला ‘प्रसाद‘ (निर्मळ अवस्था) मिळतो, तेव्हा त्याचे मन स्वच्छ आरशासारखे होते. आचार्यांच्या मते, ज्याचे मन प्रसन्न आणि शांत आहे, त्याचीच बुद्धी आत्मस्वरूपात ‘पर्यवतिष्ठते‘ म्हणजे चारही बाजूंनी अचल आणि स्थिर राहते. बुद्धी स्थिर झाली की अज्ञानाचा नाश होतो आणि अज्ञान गेले की दुःखाचे मूळच नष्ट होते.

६. ज्ञानेश्वरी

संत ज्ञानेश्वर माऊलींनी या श्लोकावरील भाष्य अत्यंत सोप्या आणि सुंदर दृष्टांतातून मांडले आहे. माऊली म्हणतात की, ज्याप्रमाणे सूर्य उगवल्यावर जगातील सर्व अंधार आपोआप नष्ट होतो, त्याचप्रमाणे मनामध्ये ‘प्रसादाचा‘ (शांतीचा) उदय झाल्यावर आयुष्यातील सर्व दुःखे पळून जातात. तसेच, ज्याप्रमाणे वारा थांबल्यावर तलावातील पाणी अगदी संथ आणि स्थिर होते, तशीच मनाची धावपळ थांबल्यावर (प्रसन्नता आल्यावर) माणसाची बुद्धी एका जागी स्थिर होते आणि ती ईश्वराशी एकरूप होते.

७. व्यावहारिक दृष्टिकोन

• शांत मन, योग्य निर्णय (Calm Mind, Clear Intellect): आधुनिक मानसशास्त्रही मानते की जेव्हा आपले मन तणावात किंवा अस्वस्थ असते, तेव्हा आपण अत्यंत चुकीचे निर्णय घेतो. याउलट, मन शांत (प्रसन्न) असेल, तर आपली बुद्धी (Logical Brain) वेगाने आणि अचूक काम करते.
• दुःखाचे व्यवस्थापन (End of Sorrow): बाह्य जगात कितीही संकटे आली, तरी जर आतून मन शांत असेल, तर त्या संकटांचे ‘दुःख‘ होत नाही. दुःख हे परिस्थितीमुळे नाही, तर मनःस्थितीमुळे निर्माण होते. मनःस्थिती प्रसन्न असेल, तर दुःखाचा प्रभाव शून्य होतो.
• यशाची साखळी: ६२ आणि ६३ व्या श्लोकातील विनाशाच्या साखळीच्या अगदी विरुद्ध ही यशाची साखळी आहे:

(इंद्रिय नियंत्रण à राग-द्वेष मुक्ती à प्रसन्नता/प्रसाद à सर्व दुःखांचा नाश à बुद्धीची स्थिरता).

८. निष्कर्ष

प्रसन्नता किंवा मानसिक शांती हा केवळ एक आध्यात्मिक शब्द नसून ती एक अत्यंत व्यावहारिक गरज आहे. बुद्धी स्थिर करण्यासाठी आणि आयुष्यातील सर्व दुःखांवर मात करण्यासाठी ‘प्रसन्न चित्त‘ असणे हाच एकमेव खात्रीशीर उपाय आहे, हा महान सिद्धांत या श्लोकातून सिद्ध होतो.

९. पुढील वाटचाल