श्रीमद् भगवद् गीतेच्या २ ऱ्या अध्यायातील ६७
व्या श्लोकाचे विवेचन
१. प्रस्तावना
मागील (६६ व्या) श्लोकात श्रीकृष्णांनी सांगितले की, ज्याचे इंद्रियांवर नियंत्रण नाही, त्याला शांती आणि सुख मिळत नाही. आता ६७
व्या श्लोकात ते यामागील कारण स्पष्ट करतात. इंद्रिये नेमकी माणसाला भरकटवतात कशी
आणि त्यामुळे माणसाची बुद्धी कशी नष्ट होते,
हे
समजावून सांगण्यासाठी श्रीकृष्ण एका भरकटलेल्या नावेचे अतिशय सुंदर आणि चपखल
उदाहरण या श्लोकात देतात.
२. मूळ श्लोक आणि संधी विग्रह
इन्द्रियाणां हि चरतां यन्मनोऽनुविधीयते ।
तदस्य हरति प्रज्ञां वायुर्नावमिवाम्भसि ॥ ६७ ॥
संधी विग्रह
इन्द्रियाणाम् हि चरताम् यत् मनः अनुविधीयते ।
तत् अस्य हरति प्रज्ञाम् वायुः नावम् इव अम्भसि ॥ ६७ ॥
३. शब्दार्थ
- इन्द्रियाणाम् = इंद्रियांच्या
(डोळे, कान
इत्यादींच्या)
- हि = कारण / निश्चितपणे
- चरताम् = (विषयांमध्ये)
वावरणाऱ्या / भटकणाऱ्या
- यत् मनः = जे मन
- अनुविधीयते = त्यांच्यामागे
धावते / त्यांचे अनुकरण करते
- तत् = ते (मन)
- अस्य = या (असंयमी
माणसाची)
- हरति = हिरावून घेते /
नष्ट करते
- प्रज्ञाम् = प्रज्ञा / स्थिर
बुद्धी / विवेक
- वायुः = वारा
- नावम् = नावेला / नौकेला
- इव = प्रमाणे
- अम्भसि = पाण्यात /
समुद्रात
४. एकसूत्री विश्लेषण
श्रीकृष्ण म्हणतात: “पाण्यामध्ये चालणाऱ्या नावेला जसा
(सोसाट्याचा) वारा भरकटवून नेतो,
त्याचप्रमाणे
विषयांमध्ये भटकणाऱ्या इंद्रियांमागे जेव्हा मन धावते, तेव्हा ते (एखादे इंद्रियदेखील) या माणसाची
प्रज्ञा (स्थिर बुद्धी) हिरावून घेते.”
५. आचार्यांचे मत
आदि शंकराचार्य या श्लोकाचे विवेचन करताना इंद्रिये आणि
मनाचा संबंध स्पष्ट करतात. आचार्य म्हणतात,
इंद्रिये
स्वाभाविकपणे आपापल्या विषयांकडे (उदा. डोळे रूपाकडे, कान शब्दाकडे) धावत असतात. जेव्हा मन या
इंद्रियांच्या आधीन होते, तेव्हा ते मन
आत्म्यापासून वेगळे होते आणि बाह्य जगातच अडकून पडते. आचार्यांच्या मते, पाचही इंद्रियांची गरज नाही, तर एका जरी इंद्रियाच्या मागे मन भरकटले, तरी ते माणसाचा विवेक (प्रज्ञा) नष्ट
करण्यासाठी पुरेसे असते.
६. ज्ञानेश्वरी
संत ज्ञानेश्वर माऊलींनी या श्लोकावर अत्यंत सोपे पण खोलवर
जाणारे भाष्य केले आहे. माऊली म्हणतात की,
जशी
समुद्रात असलेली एखादी नाव जर वाऱ्याच्या तडाख्यात सापडली, तर ती किनाऱ्याला पोहोचण्याऐवजी भलतीकडेच
भरकटते किंवा बुडते. तसेच हे मानवी जीवनरूपी जहाज विषयांच्या समुद्रात तरंगत आहे.
जर साधकाने आपले मन इंद्रियांच्या वाऱ्याला मोकळे सोडले, तर ते मन त्याच्या बुद्धीला आणि साधनेला
बुडवून टाकते. माऊलींचा स्पष्ट इशारा आहे की इंद्रियांचे लाड पुरवणे म्हणजे
स्वतःच्या विनाशाला आमंत्रण देणे होय.
७. व्यावहारिक दृष्टिकोन
- विचलित
करणारे जग (World
of Distractions): आजचे युग
हे ‘Distractions’ (विचलन) चे
युग आहे. आपले डोळे सतत मोबाईल स्क्रीनकडे आणि कान गाण्यांकडे धावत असतात. हा
श्लोक हे सांगतो की, जेव्हा आपण कोणत्याही एका इंद्रियाला
(उदा. डोळे) मोकळे सोडतो आणि मन त्याच्यामागे जाते, तेव्हा आपण आपले
मूळ ध्येय विसरतो आणि आपला वेळ व ऊर्जा वाया जाते.
- नावेचे
उदाहरण (The Boat
Metaphor): आपले जीवन
ही एक नाव आहे आणि आपले ध्येय (किंवा परमात्मा) हा किनारा आहे. इंद्रिये हा
वारा आहे आणि मन हे सुकाणू आहे. जर सुकाणू वाऱ्याच्या ताब्यात दिले, तर नाव खडकावर
आदळून फुटेल. म्हणून नियंत्रण (सुकाणू) आपल्या हातात (बुद्धीच्या हातात)
असावे.
- एकाग्रतेचा
अभाव: जेव्हा मन
सतत बाह्य गोष्टींकडे धावते,
तेव्हा आतली विचार करण्याची क्षमता (प्रज्ञा) हरवते. म्हणूनच रागात, मोहात किंवा
व्यसनात माणूस चुकीचे निर्णय घेतो,
कारण त्याची बुद्धी त्या इंद्रियाने हरण केलेली असते.
८. निष्कर्ष
इंद्रिये ही वाऱ्यासारखी शक्तिशाली असतात. जर त्यांच्यावर
नियंत्रण नसेल, तर ती जीवनाची
नौका चुकीच्या दिशेला नेऊन बुडवतात. त्यामुळे स्थिर बुद्धी प्राप्त करण्यासाठी
मनाला इंद्रियांच्या मागे धावण्यापासून रोखणे अत्यंत आवश्यक आहे, हा या श्लोकाचा महत्त्वाचा संदेश आहे.
९. पुढील वाटचाल
“इंद्रिये
माणसाची बुद्धी कशी भरकटवतात,”
हे
पाहिल्यानंतर आता असा प्रश्न निर्माण होतो की, “मग स्थिर बुद्धीची (स्थितप्रज्ञाची) व्याख्या नक्की काय? कोणाला आपण खरोखर प्रज्ञावान किंवा स्थिर
बुद्धीचा म्हणू शकतो?” या प्रश्नाचे
अंतिम उत्तर आणि स्थितप्रज्ञाच्या लक्षणांचा समारोप श्रीकृष्ण पुढील ६८ व्या
श्लोकात (“तस्माद्यस्य महाबाहो निगृहीतानि
सर्वशः…”) करणार आहेत. तेथे
ते स्पष्ट सांगतील की, ज्याची
इंद्रिये सर्व बाजूंनी त्याच्या ताब्यात आहेत, तोच खरा ‘स्थितप्रज्ञ‘ होय.