अध्याय २ रा – श्लोक – ७२ वा

श्रीमद् भगवद् गीतेच्या २ ऱ्या अध्यायातील ७२ व्या श्लोकाचे विवेचन

१. प्रस्तावना

५४ व्या श्लोकात अर्जुनाने विचारलेल्या “स्थितप्रज्ञ कसा असतो?” या प्रश्नाचे उत्तर देत श्रीकृष्णांनी आतापर्यंत स्थितप्रज्ञाची लक्षणे सविस्तर सांगितली. मागील (७१ व्या) श्लोकात त्यांनी सांगितले की, ज्याने ‘मी‘ आणि ‘माझे‘पणा सोडला आहे, त्यालाच परमोच्च शांती मिळते. आता, या २ ऱ्या अध्यायाच्या अगदी शेवटच्या (७२ व्या) श्लोकात श्रीकृष्ण या स्थितप्रज्ञ अवस्थेला एक विशिष्ट नाव देत आहेत — ‘ब्राह्मी स्थिती‘. या अवस्थेत पोहोचलेल्या माणसाला काय प्राप्त होते आणि मृत्यूच्या वेळी त्याची काय गती होते, याचे अंतिम आणि अत्यंत आश्वासक उत्तर देऊन ते या ‘सांख्य योगाचा‘ (ज्ञानयोगाचा) भव्य समारोप करत आहेत.

२. मूळ श्लोक आणि संधी विग्रह

एषा ब्राह्मी स्थितिः पार्थ नैनां प्राप्य विमुह्यति ।

स्थित्वास्यामन्तकालेऽपि ब्रह्मनिर्वाणमृच्छति ॥ ७२ ॥

संधी विग्रह

एषा ब्राह्मी स्थितिः पार्थ न एनाम् प्राप्य विमुह्यति ।

स्थित्वा अस्याम् अन्त-काले अपि ब्रह्म-निर्वाणम् ऋच्छति ॥ ७२ ॥

३. शब्दार्थ

• एषा = ही (वर सांगितलेली स्थितप्रज्ञाची अवस्था)
• ब्राह्मी = ब्रह्माशी (परमात्म्याशी) एकरूप झालेली
• स्थितिः = स्थिती / अवस्था
• पार्थ = हे पार्था (अर्जुना)
• न = नाही
• एनाम् = हिला (या स्थितीला)
• प्राप्य = प्राप्त करून / मिळवून
• विमुह्यति = (माणूस) पुन्हा मोहात पडत नाही
• स्थित्वा = स्थित राहून / स्थिर राहून
• अस्याम् = हिच्यामध्ये (या ब्राह्मी स्थितीत)
• अन्त-काले = शेवटच्या क्षणी (मृत्यूच्या वेळी)
• अपि = सुद्धा / अगदी
• ब्रह्म-निर्वाणम् = ब्रह्मानंद / परमोच्च मोक्ष (जन्म-मृत्यूच्या चक्रातून सुटका)
• ऋच्छति = प्राप्त करतो / मिळवतो

४. एकसूत्री विश्लेषण

श्रीकृष्ण म्हणतात: “हे पार्था (अर्जुना), ही ब्रह्माची (परमात्म्याची) प्राप्ती करून देणारी ‘ब्राह्मी स्थिती‘ आहे. ही स्थिती प्राप्त केल्यावर माणूस पुन्हा कधीही मोहात पडत नाही. आणि आयुष्याच्या अगदी शेवटच्या क्षणी (मृत्यूच्या वेळी) जरी तो या स्थितीत स्थिर झाला, तरी त्याला ‘ब्रह्मनिर्वाण‘ (मोक्ष) प्राप्त होतो.”

५. आचार्यांचे मत

आदि शंकराचार्य या श्लोकावरील भाष्यात अत्यंत महत्त्वाचा सिद्धांत मांडतात. आचार्यांच्या मते, ‘ब्राह्मी स्थिती‘ म्हणजे सर्व कर्मे आणि संसाराचा त्याग करून केवळ ‘ब्रह्म‘ (परमात्मा) स्वरूपात लीन होणे. एकदा का माणसाने अज्ञानाचा अंधार दूर करून हे आत्मज्ञान मिळवले, की तो पुन्हा कधीही संसाराच्या मोहात पडू शकत नाही (जसे जागे झाल्यावर माणसाला स्वप्नातील गोष्टी खऱ्या वाटत नाहीत). आचार्य स्पष्ट करतात की, ही अवस्था मिळवण्यासाठी तरुणपणापासूनच प्रयत्न करणे उत्तम, पण समजा आयुष्यभर जरी कोणी अज्ञानात राहिला आणि मरणाच्या अगदी शेवटच्या क्षणी जरी त्याला हे ज्ञान झाले, तरीही तो मोक्षाला (ब्रह्मनिर्वाण) पात्र ठरतो. ज्ञानाला वेळेचे बंधन नसते.

६. ज्ञानेश्वरी

संत ज्ञानेश्वर माऊली या शेवटच्या श्लोकावर अत्यंत रसाळ भाष्य करतात. माऊली म्हणतात की, ज्याप्रमाणे नद्या समुद्रात जाऊन मिळतात आणि मग त्यांना पुन्हा मागे फिरता येत नाही, त्याचप्रमाणे ज्या साधकाने आपला अहंकार (‘मी‘पणा) सोडून दिला, तो स्वतः ‘ब्रह्म‘ होऊन जातो. त्याची ही अवस्था म्हणजेच ‘ब्राह्मी स्थिती‘. माऊली म्हणतात, एकदा का या स्थितीत माणूस पोहोचला की त्याच्यात आणि ईश्वरात काहीच भेद उरत नाही. मग मृत्यूच्या वेळी देह पडला काय किंवा राहिला काय, तो आधीच परब्रह्माशी एकरूप झालेला (ब्रह्मनिर्वाण) असतो.

७. व्यावहारिक दृष्टिकोन

• अंतिम ध्येय (The Ultimate State): गीतेच्या दुसऱ्या अध्यायाचा संपूर्ण प्रवास हा एकाच ध्येयाकडे जातो — ते म्हणजे ‘ब्राह्मी स्थिती‘. ही काही जंगलात जाऊन बसण्याची अवस्था नाही. जगात राहूनही जे काही घडत आहे, त्याकडे साक्षीभावाने (A Dispassionate Observer’s Perspective) पाहणे म्हणजेच ब्राह्मी स्थिती.
• नो रिटर्न पॉलिसी (No U-Turn to Delusion): ‘नैनां प्राप्य विमुह्यति‘ — याचा अर्थ एकदा का तुम्हाला खरे ज्ञान झाले आणि तुम्ही आतून स्थिर झालात, की जगातील कोणतीही प्रलोभने किंवा संकटे तुम्हाला पुन्हा ‘मोहात‘ (Confusion/Depression) टाकू शकत नाहीत. ही एक कायमस्वरूपी ‘अँटी-व्हायरस‘ सिस्टीम आहे.
• कधीही उशीर झालेला नसतो (It’s Never Too Late): ‘अन्तकालेऽपि‘ हा शब्द अत्यंत आश्वासक आहे. तुम्ही भूतकाळात कितीही चुका केल्या असतील, तरी हरकत नाही. जर आज, याच क्षणी किंवा अगदी मृत्यूच्या दारात जरी तुम्ही अहंकार सोडून ईश्वराला शरण गेलात, तरी तुम्हाला मुक्ती मिळू शकते. गीतेचा देव शिक्षा देणारा नाही, तर संधी देणारा आहे.

८. निष्कर्ष

५४ व्या श्लोकापासून सुरू झालेल्या स्थितप्रज्ञाच्या वर्णनाचा आणि संपूर्ण सांख्य योगाचा (ज्ञानयोगाचा) हा परमोच्च बिंदू आहे. इच्छा आणि अहंकार सोडल्यावरच ‘ब्राह्मी स्थिती‘ प्राप्त होते आणि ही स्थिती मिळवणे म्हणजेच मानवी जीवनाचे अंतिम सार्थक (ब्रह्मनिर्वाण) होय.

९. पुढील वाटचाल