अध्याय ४ था – श्लोक – ११ वा

श्रीमद् भगवद् गीतेच्या ४ थ्या अध्यायातील ११ व्या श्लोकाचे विवेचन

१. प्रस्तावना

मागील दहाव्या श्लोकात भगवान श्रीकृष्णांनी स्पष्ट केले की राग, भय आणि क्रोधाचा त्याग करून जे अनन्यभावाने ईश्वराचा आश्रय घेतात, ते भगवद्भावाला प्राप्त होतात. यावर मनात अशी शंका येऊ शकते की, मग जे लोक सकाम भावाने किंवा इतर देवतांच्या रूपात ईश्वराची उपासना करतात, त्यांना भगवंत काय देतात? ईश्वराच्या मनात काही भेदभाव किंवा पक्षपात असतो का? या अत्यंत महत्त्वाच्या प्रश्नाचे निरसन करताना भगवान श्रीकृष्ण या अकराव्या श्लोकात आपल्या विश्वात्मक, समदर्शी आणि उदार स्वरूपाची घोषणा करतात.

२. मूळ श्लोक आणि संधी विग्रह

ये यथा मां प्रपद्यन्ते तांस्तथैव भजाम्यहम् ।

मम वर्त्मानुवर्तन्ते मनुष्याः पार्थ सर्वशः ॥ ११ ॥

संधी विग्रह

ये यथा माम् प्रपद्यन्ते तान् तथा एव भजामि अहम् ।

मम वर्त्म अनुवर्तन्ते मनुष्याः पार्थ सर्वशः ॥ ११ ॥

३. शब्दार्थ

·        ये = जे भक्त / जे लोक

·        यथा = ज्या भावाने / ज्या प्रकारे

·        माम् = मला (माझी)

·        प्रपद्यन्ते = शरण येतात / भजतात / उपासना करतात

·        तान् = त्यांना

·        तथा एव = त्याच प्रकारे / तशाच रीतीने

·        भजामि = मी स्वीकारतो / फळ देतो / त्यांच्यावर कृपा करतो

·        अहम् = मी

·        मम = माझ्याच

·        वर्त्म = मार्गाचे / पद्धतीचे

·        अनुवर्तन्ते = अनुसरण करतात / मागोमाग चालतात

·        मनुष्याः = सर्व माणसे

·        पार्थ = हे पृथापुत्र अर्जुना!

·        सर्वशः = सर्व प्रकारे / सर्व बाजूंनी

४. एकसूत्री विश्लेषण

भगवान श्रीकृष्ण म्हणतात: “हे पार्थ! जे भक्त ज्या ज्या भावाने मला शरण येतात, त्यांना मी त्याच भावाने स्वीकारतो आणि तशाच प्रकारे त्यांच्यावर कृपा (फळ प्रदान) करतो. कारण या जगातील सर्व माणसे सर्व बाजूंनी अंती माझ्याच मार्गाचे अनुसरण करत असतात.“

भगवान येथे स्पष्ट करतात की ते कोणाशीही पक्षपात करत नाहीत. कल्पवृक्षाप्रमाणे किंवा आरशाप्रमाणे ईश्वर प्रत्येकाच्या शुद्ध अंतःकरणाच्या भावाला प्रतिसाद देतो:

1.      सकाम भाव: जर कोणी भौतिक सुख, संपत्ती किंवा संकटातून मुक्तीसाठी प्रार्थना करत असेल, तर भगवान त्याला ते फळ देतात.

2.      निष्कपट प्रेम व भक्ती: जर कोणी केवळ ईश्वराच्या प्रेमासाठी (सख्य, वात्सल्य, माधुर्य भावाने) भजतो, तर भगवान स्वतः त्याला प्रेम आणि आत्मज्ञान देतात.

3.      सर्व मार्गांचे गंतव्य: मनुष्य कोणत्याही पंथाने किंवा मार्गाने ज्ञानाचा व सत्याचा शोध घेत असला, तरी शेवटी तो त्या एकाच परम तत्त्वाकडे जात असतो.

५. आचार्यांचे मत

·        आदि शंकराचार्य: आद्य शंकराचार्यांच्या मते, ईश्वरामध्ये कोणताही राग (आसक्ती) किंवा द्वेष नसतो. भगवान सूर्यप्रकाशासारखे समदर्शी आहेत. सूर्याचा प्रकाश सर्वांवर समान पडतो, पण जो जितकी खिडकी उघडेल तितकाच प्रकाश त्याच्या घरात येतो; तसेच जो ज्या शुद्ध भावाने ईश्वराकडे जातो, त्याला तसाच ईश्वरी अनुभूतीचा लाभ होतो.

·        रामानुजाचार्य: श्री रामानुजाचार्य स्पष्ट करतात की, भगवंत भक्तांच्या भावाचे भुकेले आहेत. अर्जुन भगवंतांना सखा मानतो म्हणून भगवान त्याचे सारथी बनले; यशोदा माता पुत्र मानते म्हणून ते बाळ झाले. भक्ताच्या भावानुरूप स्वतःला समर्पित करण्याची भगवंतांची ही अथांग उदारता आहे.

६. ज्ञानेश्वरी

संत ज्ञानेश्वर महाराज या श्लोकातील ईश्वराच्या समभावाचे वर्णन करताना अत्यंत गोड आणि प्रभावी ओव्या मांडतात:

जे जैशा भावे मज भजती। मीही तैसाचि होय तयांप्रती। जैसी जयाची प्रतीती। तैसाचि फळे॥ जैसें जैसा मुखाचा रंगु। तैसाचि आरसा दावी आंगु। तैसें माझिया ठायीं साचारु। भावो फळे॥ म्हणौनि हे पार्था जाण। सर्व मनुष्यें अनुसरलीं जाण। माझियाचि मार्गातें प्रमाण। सर्वही लोकीं॥

माउली म्हणतात— “हे अर्जुना, जो ज्या भावाने माझी भक्ती करतो, मीही त्याच्यासाठी तसाच होतो. जसा चेहऱ्याचा मूळ रंग असतो, आरसा तंतोतंत तसेच प्रतिबिंब दाखवतो; त्याप्रमाणे भक्ताचा जसा शुद्ध भाव असतो, तसाच मी त्याला फळ देतो. म्हणूनच हे पार्था, जगातील सर्व माणसे नकळतपणे माझ्याच मार्गावर चालत आहेत.“

७. व्यावहारिक दृष्टिकोन

आजच्या बहु सांस्कृतिक, विविधतापूर्ण आणि सामाजिक परस्परसंबंधांच्या जगात हा श्लोक अत्यंत उदार व सर्वसमावेशक दृष्टी देतो:

·        सर्वसमावेशकता (Universal Inclusivity): कोणत्याही एकाच मार्गाचा दुराग्रह न धरता, सत्य शोधण्याचे निरनिराळे मार्ग असू शकतात आणि प्रत्येकाचा दृष्टिकोन आदरास पात्र आहे, ही उदात्त शिकवण हा श्लोक देतो.

·        ‘जसा भाव, तसा अनुभव‘ (Law of Reciprocity): आपण जगाकडे आणि इतर व्यक्तींकडे ज्या दृष्टीने पाहतो, जग आपल्याला तसेच प्रत्युत्तर देते. आपण प्रेम आणि विश्वास दिला तर प्रेम मिळते, संशय दिला तर संघर्ष मिळतो.

·        हेतूची शुद्धता (Purity of Intention): बाह्य दिखाव्यापेक्षा आपल्या कामामागील किंवा उपासनेमागील अंतःकरणाचा ‘भाव‘ आणि प्रामाणिकपणा किती विशुद्ध आहे, यावरच यशाची आणि समाधानाची प्राप्ती अवलंबून असते.

८. निष्कर्ष