श्रीमद् भगवद् गीतेच्या ४ थ्या
अध्यायातील ३ र्‍या श्लोकाचे विवेचन
१. प्रस्तावना
मागील श्लोकात भगवान श्रीकृष्णांनी स्पष्ट
केले की,
काळाच्या ओघात लोकांच्या प्रमादामुळे आणि भोगासक्तीमुळे हा महान पुरातन कर्मयोग
लोप पावला. आता या तिसऱ्या श्लोकात भगवान अर्जुनला सांगतात की, तोच लुप्त झालेला श्रेष्ठ आणि गूढ योग मी आज तुला पुन्हा का सांगत आहे?
या गूढ रहस्याचा खरा अधिकारी कोण ठरू शकतो, याचे
उत्तर देताना भगवान श्रीकृष्ण अर्जुनाशी असलेल्या आपल्या अथांग प्रेमाचे, सख्याचे आणि भक्तीचे नाते उलगडून दाखवतात.
२. मूळ श्लोक आणि संधी
विग्रह
स एवायं मया
तेऽद्य योगः प्रोक्तः पुरातनः ।
भक्तोऽसि मे
सखा चेति रहस्यं ह्येतदुत्तमम् ॥ ३ ॥
संधी विग्रह
सः एव अयम्
मया ते अद्य योगः प्रोक्तः पुरातनः ।
भक्तः असि मे
सखा च इति रहस्यम् हि एतत् उत्तमम् ॥ ३ ॥
३. शब्दार्थ
·
सः = तो
·
एव = च
·
अयम् = हा
·
मया = मी (माझ्याद्वारे)
·
ते = तुला
·
अद्य = आज
·
योगः = कर्मयोग
·
प्रोक्तः = सांगितला / उपदेशिला
·
पुरातनः = अत्यंत प्राचीन / पुरातन
·
भक्तः = भक्त
·
असि = आहेस
·
मे = माझा
·
सखा = सखा / मित्र
·
च = आणि
·
इति = म्हणून
·
रहस्यम् = गूढ / रहस्य
·
हि = कारण / खरोखरच
·
एतत् = हे
·
उत्तमम् = सर्वोत्तम / सर्वश्रेष्ठ
४. एकसूत्री विश्लेषण
भगवान श्रीकृष्ण म्हणतात: “तोच हा अत्यंत प्राचीन
(पुरातन) योग आज मी तुला पुन्हा सांगितला आहे; कारण तू माझा
अनन्य भक्त आहेस
आणि माझा अत्यंत जिवलग सखा
(मित्र) आहेस. हे ज्ञान केवळ सामान्य माहिती नसून अत्यंत श्रेष्ठ
आणि गूढ असे ‘उत्तम रहस्य‘ आहे.“
हे सर्वोच्च ज्ञान कोणाही गर्विष्ठ किंवा
अश्रद्धाळू माणसाला समजू शकत नाही. जो ईश्वरावर मनापासून प्रेम करतो (भक्त) आणि
ज्याच्या मनात ईश्वराविषयी कोणताही संशय वा कपट नसून पूर्ण मोकळेपणा आहे (सखा), तोच या अलौकिक
तत्त्वज्ञानाचा खरा अधिकारी ठरतो.
५. आचार्यांचे मत
·
आदि शंकराचार्य: आद्य शंकराचार्यांच्या मते, हे ज्ञान सर्व रहस्यांमध्ये
उत्तम आहे कारण ते थेट मोक्ष देणारे आहे. भगवंतांनी अर्जुनला निवडले कारण
अर्जुनामध्ये पात्रता, नम्रता आणि अनन्य श्रद्धा ही तिन्ही
लक्षणे पूर्णत्वाने वास करत होती.
·
रामानुजाचार्य: श्री रामानुजाचार्य स्पष्ट करतात की
‘भक्त‘ आणि ‘सखा‘ या दोन शब्दांतून
ईश्वराचे भक्तावरील अथांग वात्सल्य दिसून येते. परमात्म्याचे गूढ तत्त्व केवळ
कोरड्या तर्काने नव्हे, तर प्रेमाने आणि सख्यभावानेच अनुभवता
येते.
६. ज्ञानेश्वरी
संत ज्ञानेश्वर महाराज या श्लोकातील
श्रीकृष्ण आणि अर्जुनाच्या प्रेमाचे वर्णन करताना अत्यंत रसाळ ओव्यांमध्ये
सांगतात:
तोचि हा पुरातनु। योगु म्यां
तुजप्रती श्रीमानु।
सांगितला प्रगटु करूनु।
अद्ययावत्॥ नातरी
तूं माझा भक्तु। आणि प्रियोत्तमु सखा आवडतु। म्हणौनि हा योगु युक्तु। तुज म्यां दिधला॥
हें गहन रहस्य आथि। परि तुज
सांगतां न संकोचे चित्तीं। कां जे तुझिये ठायीं प्रीती। आमुची ऐसी॥
माउली म्हणतात— “हे अर्जुना, तोच हा
प्राचीन आणि ऐश्वर्यसंपन्न योग मी आज तुला प्रत्यक्ष उलगडून सांगितला. कारण तू
माझा केवळ भक्तच नाहीस, तर माझा अत्यंत लाडका सखा आहेस. हे
ज्ञान अत्यंत गहन आणि गुप्त रहस्य आहे; परंतु तुझ्याविषयी
असलेल्या अथांग प्रेमामुळे हे तुला सांगताना माझ्या मनात तिळमात्रही संकोच वाटत
नाही.“
७. व्यावहारिक
दृष्टिकोन
आजच्या जीवनात आणि कोणत्याही ज्ञानाच्या
देवाणघेवाणीमध्ये (Mentorship
& Relationships) हा श्लोक अत्यंत मोलाची तत्त्वे शिकवतो:
·
ज्ञानाची पात्रता (Receptivity & Trust): सर्वोच्च ज्ञान किंवा कौशल्य
त्याच व्यक्तीला शिकवता येते ज्याच्या मनात शिकण्याची नम्रता (भक्ती) आणि
मार्गदर्शकाबद्दल पूर्ण विश्वास (सख्यभाव) असतो. संशयग्रस्त मनाला ज्ञान कधीही
फलद्रूप होत नाही.
·
नात्यातील पारदर्शकता आणि मोकळेपणा: जिथे मित्रत्वाचा आणि निस्वार्थ
प्रेमाचा भाव असतो, तिथेच विचारांची देवाणघेवाण अत्यंत प्रभावी व पारदर्शक पद्धतीने होते.
·
मूल्यांचा वारसा सुयोग्य हातात देणे: आयुष्यातील किंवा व्यवसायातील
महत्त्वाची गुपिते आणि मूल्ये अशाच व्यक्तीकडे सोपवावीत, जी विश्वासू, निष्ठावंत आणि ती पुढे नेण्यास सक्षम आहे.
८. निष्कर्ष
अशा प्रकारे या तिसऱ्या श्लोकात
भगवान श्रीकृष्णांनी ज्ञानप्राप्तीची सर्वोच्च अट स्पष्ट केली आहे. भगवद्गीता हे
केवळ तात्त्विक ग्रंथाचे पान नसून भगवान आणि त्यांचा प्रिय सखा यांच्यातील विशुद्ध
प्रेमाचा संवाद आहे. अर्जुनाच्या निमित्ताने,
जो जो मनुष्य ईश्वराचा निस्सीम भक्त आणि सखा बनून शरणागत होतो,
त्या प्रत्येकासाठी हे ‘उत्तम रहस्य‘ मोक्षाची कवाडे खुली करते, हा शाश्वत विश्वास या
श्लोकातून मिळतो.