श्रीमद् भगवद् गीतेच्या ४ थ्या
अध्यायातील २३ व्या श्लोकाचे विवेचन
१. प्रस्तावना
मागील बाविसाव्या श्लोकात भगवान
श्रीकृष्णांनी सांगितले की, जो विनासायास लाभाने संतुष्ट, द्वंद्वातीत, मत्सररहित आणि यशापयशात समचित्त असतो, तो कर्म
करूनही बांधला जात नाही. आता या तेविसाव्या श्लोकात भगवान श्रीकृष्ण या
अलिप्ततेच्या पुढे जाऊन कर्माचे संपूर्ण विलीनीकरण स्पष्ट करतात. ज्याचे चित्त
पूर्णपणे आत्मज्ञानात स्थिर झाले आहे, तो केवळ स्वतःसाठी
नव्हे तर ‘यज्ञ‘ म्हणून (ईश्वरार्पण व
लोककल्याणार्थ) जेव्हा सर्व कर्मे करतो, तेव्हा त्याची ती
सर्व कर्मे कशा प्रकारे पूर्णपणे विरघळून (नष्ट होऊन) जातात, याचे परम मर्म श्रीकृष्ण येथे उलगडतात.
२. मूळ श्लोक आणि संधी
विग्रह
गतसङ्गस्य
मुक्तस्य ज्ञानावस्थितचेतसः ।
यज्ञायाचरतः
कर्म समग्रं प्रविलीयते ॥ २३ ॥
संधी विग्रह
गत-सङ्गस्य
मुक्तस्य ज्ञान-अवस्थित-चेतसः ।
यज्ञाय आचरतः
कर्म समग्रम् प्रविलीयते ॥ २३ ॥
३. शब्दार्थ
·
गत-सङ्गस्य = ज्याची आसक्ती पूर्णपणे
नष्ट झाली आहे असा (आसक्तिरहित)
·
मुक्तस्य = (देहबुद्धी, अहंकार आणि राग-द्वेषांतून) पूर्णपणे मुक्त झालेला
·
ज्ञान-अवस्थित-चेतसः = ज्याचे चित्त (मन-बुद्धी)
आत्मज्ञानात स्थिर झालेले आहे असा
·
यज्ञाय = केवळ यज्ञासाठी (ईश्वरार्पण
बुद्धीने व लोककल्याणासाठी)
·
आचरतः = आचरण करणाऱ्याचे / कर्म
करणाऱ्याचे
·
कर्म = संपूर्ण कर्म (आणि त्याचे परिणाम)
·
समग्रम् = संपूर्णपणे / सर्व बाजूंनी
·
प्रविलीयते = विरघळून जाते / पूर्णपणे
नाहीसे (नष्ट) होते
४. एकसूत्री विश्लेषण
भगवान श्रीकृष्ण म्हणतात: “ज्याची सर्व प्रकारची
आसक्ती पूर्णपणे गळून पडली आहे (गतसङ्गस्य), जो राग-द्वेष
आणि अहंकाराच्या बंधनातून मुक्त झाला आहे (मुक्तस्य), ज्याचे
चित्त अखंड आत्मज्ञानामध्ये स्थिर झाले आहे (ज्ञानावस्थितचेतसः)— अशा पुरुषाने केवळ ईश्वराच्या प्रीत्यर्थ आणि यज्ञासाठी (यज्ञाय) केलेले
संपूर्ण कर्म समूळ विरघळून नष्ट होते (प्रविलीयते).“
या श्लोकात मुक्तावस्थेत घडणाऱ्या कर्मांचे
चार प्रमुख पैलू सांगितले आहेत:
1.
आसक्तिशून्यता (गतसङ्ग): कर्म करताना ‘हे माझे‘ किंवा ‘याचे फळ मलाच मिळाले पाहिजे‘ हा लोभ नसणे.
2.
अहंकारमुक्ती (मुक्त): ‘मी कर्ता आहे‘ या भ्रामक देहभावातून मुक्ती.
3.
ज्ञानात चित्ताची स्थिरता
(ज्ञानावस्थितचेतस):
सर्व चराचरात एकच आत्मतत्त्व भरून राहिले आहे, या अखंड जाणीवेत मन रमणे.
4.
यज्ञभाव (यज्ञाय आचरण): प्रत्येक कृती ही स्वतःच्या संकुचित
सुखासाठी नसून विश्वाच्या कल्याणासाठी आणि ईश्वराची पूजा म्हणून करणे. अशा
महात्म्याची कर्मे कोणताही संचित संस्कार किंवा प्रारब्ध निर्माण करत नाहीत; जसे कर्पूर अग्नीत जळून उरत
नाही, तसेच त्याचे कर्म आणि त्याचे फळ ब्रह्मस्वरूपात
पूर्णपणे विलीन होते.
५. आचार्यांचे मत
·
आदि शंकराचार्य: आद्य शंकराचार्यांच्या मते, ज्ञानी पुरुषाच्या ठायी
कर्माचे मूळ असणारे अज्ञानच शिल्लक राहत नाही. जेव्हा ‘मी‘
आणि ‘माझे‘ हा अज्ञानाचा
पायाच ढासळतो, तेव्हा त्याने केलेली कोणतीही शारीरिक वा
व्यावहारिक कर्मे बंधनाचे कारण उरत नाहीत; त्यांची सर्व
कर्मे समूळ नष्ट होतात (प्रविलीयते).
·
रामानुजाचार्य: श्री रामानुजाचार्य स्पष्ट करतात की, आत्मसाक्षात्कार झालेल्या
भक्ताची प्रत्येक कृती ही भगवंताची आराधना (यज्ञ) बनते. अशा भगवदर्पण कर्मांना
संसाराचे कोणतेही बरे-वाईट बंधन लागत नाही, तर ती थेट
मोक्षाला कारणीभूत ठरतात.
६. ज्ञानेश्वरी
संत ज्ञानेश्वर महाराज या श्लोकातील
कर्माच्या विलीनीकरणाचे अप्रतिम सौंदर्य उलगडताना ओव्यांमध्ये सांगतात:
जयाचिया अंतःकरणीं। आसक्तीची नुरे
निशाणी। जो सुटला देहाहंकारीं। सर्वथैव॥
जयाचें चित्त अखंडित।
ज्ञानामाजीं असे वसत। जैसें
गंगेचें उदक मिसळत। सागरामाजीं॥ तो यज्ञरूपें जे आचरे। तें कर्म समूळचि सरे। जैसें अकाळींचें अभ्र विरे। आकाशामाजीं॥
माउली म्हणतात— “हे अर्जुना, ज्याच्या
अंतःकरणात आसक्तीची साधी खूणही उरत नाही, जो देहाच्या
अहंकारापासून पूर्णपणे मुक्त झाला आहे आणि ज्याचे चित्त गंगेचे पाणी समुद्रात
मिसळावे तसे आत्मज्ञानात अखंड एकरूप झाले आहे; असा पुरुष
यज्ञबुद्धीने जी जी कर्मे करतो, ती सर्व कर्मे आकाशात
विरघळून जाणाऱ्या ढगाप्रमाणे समूळ नाहीशी होतात.“
७. व्यावहारिक
दृष्टिकोन
आजच्या कार्यसंस्कृतीत आणि दैनंदिन धावपळीत
हा श्लोक कामाचे रूपांतर आनंदात करण्याचा अत्यंत प्रभावी दृष्टिकोन देतो:
·
कामाचे ‘यज्ञात‘ रूपांतर (Work as a Contribution): जेव्हा आपण नोकरी, व्यवसाय किंवा कौटुंबिक जबाबदारी केवळ ‘पगारासाठी‘
किंवा ‘स्वार्थासाठी‘ न
करता, ‘समाजाची आणि संस्थेची सेवा‘ (यज्ञभाव)
म्हणून करतो, तेव्हा कामाचा ताण निघून जातो.
·
अहंकारमुक्त सहकार्य (Teamwork without Ego): कामाचे श्रेय (Credit)
लाटण्याची हाव सोडली की सहकाऱ्यांशी संघर्ष संपतो आणि संपूर्ण
प्रकल्पाचे उद्दिष्ट सहज साध्य होते.
·
भूतकाळ आणि भविष्याच्या चिंतेतून मुक्ती (Living in Awareness): जेव्हा मन सध्याच्या
कर्तव्यावर (ज्ञानात) केंद्रित असते, तेव्हा जुन्या चुकांचे
ओझे किंवा भविष्याची भीती विरघळून जाते आणि चित्त शांत राहते.
८. निष्कर्ष
अशा प्रकारे या तेविसाव्या श्लोकात
भगवान श्रीकृष्णांनी निष्काम कर्मयोगाची सर्वोच्च परिणती सांगितली आहे. कर्म करणे
वाईट नाही, तर
कर्मामागील स्वार्थ आणि अहंकार हाच बंधनाचा धागा आहे. जेव्हा कर्म यज्ञ बनते आणि
कर्ता ज्ञानी होतो, तेव्हा कर्माचे सर्व पाश पूर्णपणे भस्म
होतात. पुढील चोविसाव्या श्लोकात भगवंत याच यज्ञाचे परम अद्वैत स्वरूप (“ब्रह्मार्पणं
ब्रह्म हविः…“) विशद करणार आहेत,
त्याची ही सुंदर ज्ञानपीठिका या श्लोकातून प्रकट होते.