अध्याय ४ था – श्लोक – २८ वा

श्रीमद् भगवद् गीतेच्या ४ थ्या अध्यायातील २८ व्या श्लोकाचे विवेचन

१. प्रस्तावना

मागील सत्ताविसाव्या श्लोकात भगवान श्रीकृष्णांनी इंद्रियकर्मे आणि प्राणकर्मांचा होम करणाऱ्या सूक्ष्म ‘आत्मसंयमयोगाग्नी‘ यज्ञाचे निरूपण केले होते. आता या अठ्ठाविसाव्या श्लोकात भगवान श्रीकृष्ण साधकांच्या निरनिराळ्या आवडी, प्रकृती आणि क्षमतेनुसार आचरणात आणल्या जाणाऱ्या चार प्रमुख यज्ञांचे वर्गीकरण एकाच श्लोकात स्पष्ट करतात— द्रव्ययज्ञ, तपयज्ञ, योगयज्ञ आणि स्वाध्याय-ज्ञानयज्ञ. कठोर व्रतांचे पालन करणारे यत्नशील साधक या विविध मार्गांनी स्वतःचा उद्धार कसा करतात, हे भगवान येथे सांगतात.

२. मूळ श्लोक आणि संधी विग्रह

द्रव्ययज्ञास्तपोयज्ञा योगयज्ञास्तथापरे ।

स्वाध्यायज्ञानयज्ञाश्च यतयः संशितव्रताः ॥ २८ ॥

संधी विग्रह

द्रव्य-यज्ञाः तपः-यज्ञाः योग-यज्ञाः तथा अपरे ।

स्वाध्याय-ज्ञान-यज्ञाः च यतयः संशित-व्रताः ॥ २८ ॥

३. शब्दार्थ

·        द्रव्य-यज्ञाः = द्रव्याचा (धनाचा/संपत्तीचा) त्याग करून यज्ञ करणारे / दानधर्म करणारे

·        तपः-यज्ञाः = तपरूपी यज्ञ करणारे (तितिक्षा, उपवास व शरीराला शिस्त लावणारे)

·        योग-यज्ञाः = अष्टांगयोगाचे (प्राणायाम, प्रत्याहार, ध्यान इत्यादींचे) आचरण करणारे

·        तथा = तसेच

·        अपरे = इतर काही साधक

·        स्वाध्याय-ज्ञान-यज्ञाः = धर्मग्रंथांचा अभ्यास (स्वाध्याय) आणि तत्त्वज्ञान चिंतन (ज्ञानयज्ञ) करणारे

·        च = आणि

·        यतयः = यत्नशील / प्रयत्नवादी मुनी व साधक

·        संशित-व्रताः = अत्यंत तीक्ष्ण, दृढ आणि कठोर व्रतांचे पालन करणारे

४. एकसूत्री विश्लेषण

भगवान श्रीकृष्ण म्हणतात: “काही यत्नशील आणि दृढव्रती साधक द्रव्याचा (धनाचा) सत्कार्यासाठी त्याग करून ‘द्रव्ययज्ञ‘ करतात; काही साधक स्वतःच्या शरीराला व इंद्रियांना शिस्त लावून ‘तपयज्ञ‘ करतात; काही साधक अष्टांगयोगाचे आचरण करून ‘योगयज्ञ‘ करतात; तर दुसरे काही सूक्ष्म बुद्धीचे साधक शास्त्रांचा अभ्यास करून आणि तत्त्वाचे चिंतन करून ‘स्वाध्याय-ज्ञानयज्ञ‘ करतात.“

या श्लोकात चार प्रमुख प्रकारच्या साधना-पद्धती मांडल्या आहेत:

1.      द्रव्ययज्ञ: स्वतःच्या कष्टाने मिळवलेली संपत्ती, अन्न किंवा साधने गरजूंना देणे, लोककल्याणार्थ वावरणे किंवा यज्ञयागादीत अर्पण करणे.

2.      तपयज्ञ: सुख-दुःखात सम राहणे, व्रते, उपवास आणि इंद्रियांवर ताबा मिळवून शरीराला व मनाला तपाने शुद्ध करणे.

3.      योगयज्ञ: यम-नियमांचे पालन करून प्राणायाम, आसन आणि ध्यान यांच्या साहाय्याने मनाला समाधीत स्थिर करणे.

4.      स्वाध्याय-ज्ञानयज्ञ: वेदांचे, उपनिषदांचे किंवा भगवद्गीतेसारख्या ग्रंथांचे नित्य वाचन, मनन आणि त्यातील गूढ आत्मतत्त्वाचे सतत चिंतन करणे.

५. आचार्यांचे मत

·        आदि शंकराचार्य: आद्य शंकराचार्यांच्या मते, ‘संशितव्रताः‘ म्हणजे ज्यांचे व्रत अत्यंत तीक्ष्ण आणि दृढनिश्चयी आहे. या चारही प्रकारच्या यज्ञांमध्ये मुमुक्षूचा हेतू केवळ अंतःकरणाची शुद्धी आणि चित्ताची एकाग्रता हाच असतो. हे सर्व यज्ञ शेवटी आत्मज्ञानाच्या महायज्ञातच सामावून जातात.

·        रामानुजाचार्य: श्री रामानुजाचार्य स्पष्ट करतात की, द्रव्य, तप, योग आणि स्वाध्याय या चारही पद्धती भगवंताच्या प्रीत्यर्थ केल्या की त्या कर्मयोगाचे पवित्र अंग बनतात आणि साधकाला सहजतेने आत्मसाक्षात्काराकडे नेतात.

६. ज्ञानेश्वरी

संत ज्ञानेश्वर महाराज या चारही यज्ञांचे स्वरूप उलगडताना अत्यंत गोड आणि भावपूर्ण ओव्यांमध्ये वर्णन करतात:

एक द्रव्यें यज्ञ करिती। तीर्थीं दाने बहु अर्पिती। सत्पात्रीं विनियोगिती। संपदेतें॥ एक तपाचा अग्नि करिती। तेथ कायक्लेशांच्या आहुती। इंद्रियभोगांतें जाळिती। तपोधन ते॥ आणि एक योगयज्ञीं निपुण। साधिती आसनादि अनुसंधान। चित्तवृत्ति निरोधून। समाधि जोडिती॥ आणि एक स्वाध्यायें रत। शास्त्रांचे अर्थ विचारित। ज्ञानामृतें न्हणवित। अंतःकरणा॥

माउली म्हणतात— “हे अर्जुना, काही साधक आपल्या संपत्तीचा आणि द्रव्याचा सत्पात्री विनियोग करून, दानाद्वारे द्रव्ययज्ञ करतात. काही तपस्वी पुरुष आपल्या शरीराला व इंद्रियांना तपाच्या अग्नीत शुद्ध करून तपयज्ञ करतात. काही योगमार्गात कुशल असणारे साधक प्राणायाम व आसनांच्या द्वारे चित्ताचा निरोध करून योगयज्ञ आचरतात; तर काही साधक अखंड शास्त्रांचे मनन आणि ज्ञानाचे चिंतन करून आपल्या अंतःकरणाला ज्ञानयज्ञाने पावन करतात.“

७. व्यावहारिक दृष्टिकोन

आजच्या धकाधकीच्या आणि विविधतापूर्ण मानवी जीवनात हा श्लोक प्रत्येकाला त्याच्या क्षमतेनुसार उन्नतीचा मार्ग दाखवतो:

·        कमाईचा सामाजिक विनियोग (Philanthropy & Giving Back): आपल्या उत्पन्नातील काही भाग समाजहितासाठी, शिक्षणासाठी किंवा गरिबांच्या मदतीसाठी देणे म्हणजे आजच्या काळातील ‘द्रव्ययज्ञ‘ होय.

·        स्वतःला शिस्त लावणे (Discipline & Tapas): अनियंत्रित खाणे-पिणे, झोप किंवा आळसावर मात करून निरोगी जीवनशैली जगणे म्हणजे ‘तपयज्ञ‘.

·        मानसिक शांततेचा सराव (Yoga & Wellness): रोज काही वेळ योगासने, प्राणायाम किंवा ध्यान करून मनातील ताण दूर ठेवणे हा ‘योगयज्ञ‘ आहे.

·        नित्य वाचन आणि वैचारिक समृद्धी (Continuous Learning): रोज उत्तम विचारांचे, तत्त्वज्ञानाचे किंवा चांगल्या पुस्तकांचे वाचन करून बुद्धी प्रगल्भ ठेवणे हा ‘स्वाध्याय-ज्ञानयज्ञ‘ आहे.

८. निष्कर्ष