अध्याय ४ था – श्लोक – ३६ वा

श्रीमद् भगवद् गीतेच्या ४ थ्या अध्यायातील ३६ व्या श्लोकाचे विवेचन

१. प्रस्तावना

मागील पस्तिसाव्या श्लोकात भगवान श्रीकृष्णांनी स्पष्ट केले की, आत्मज्ञानाची प्राप्ती झाल्यानंतर मोहाचा समूळ नाश होतो आणि साधकाला सर्व प्राणिमात्रांमध्ये स्वतःचा आत्मा व साक्षात परब्रह्म यांचे अद्वैत दर्शन घडते. आता या छत्तिसाव्या श्लोकात भगवान श्रीकृष्ण त्या आत्मज्ञानाचे अगाध तारक सामर्थ्य प्रकट करतात. मनुष्य भूतकाळात कितीही मोठा पापी असला, तरी आत्मज्ञानाच्या एका ‘ज्ञाननौके‘च्या साहाय्याने तो पापांच्या अथांग महासागरातून कसा सहजतेने पार पडतो, याचा अढळ आणि दुर्दम्य विश्वास भगवान येथे अर्जुनाला देतात.

२. मूळ श्लोक आणि संधी विग्रह

अपि चेदसि पापेभ्यः सर्वेभ्यः पापकृत्तमः ।

सर्वं ज्ञानप्लवेनैव वृजिनं सन्तरिष्यसि ॥ ३६ ॥

संधी विग्रह

अपि चेत् असि पापेभ्यः सर्वेभ्यः पाप-कृत्-तमः ।

सर्वम् ज्ञान-प्लवेन एव वृजिनम् सन्तरिष्यसि ॥ ३६ ॥

३. शब्दार्थ

·        अपि = सुद्धा

·        चेत् = जरी

·        असि = तू असलास

·        पापेभ्यः = सर्व पापी मनुष्यांपेक्षा

·        सर्वेभ्यः = सर्वच्या सर्व

·        पाप-कृत्-तमः = सर्वात मोठा पापी / अत्यंत घोर पापकर्म करणारा

·        सर्वम् = संपूर्ण

·        ज्ञान-प्लवेन = ज्ञानाच्या नौकेने (होडीच्या साहाय्याने)

·        एव = च / निश्चितपणे

·        वृजिनम् = पापरूपी महासागराला / सर्व पापांच्या राशीला

·        सन्तरिष्यसि = उत्तम प्रकारे पार करून जाशील / तरून जाशील

४. एकसूत्री विश्लेषण

भगवान श्रीकृष्ण म्हणतात: “हे अर्जुना! जरी तू जगातील सर्व पापी मनुष्यांपेक्षा अत्यंत घोर पापी (पापकृत्तमः) असलास, तरीही केवळ ‘आत्मज्ञानाच्या नौकेच्या‘ (ज्ञानप्लवेन) साहाय्याने त्या संपूर्ण पापरूपी महासागराला निश्चितपणे आणि सहजतेने पार करून जाशील.“

या श्लोकात ज्ञानाचे तारक सामर्थ्य दोन अत्यंत प्रभावी पैलूंतून स्पष्ट केले आहे:

1.      पापांचे मूळ अज्ञान: पापे ही आत्म्याला कधीही लागत नाहीत; ती केवळ ‘अहंकार‘ आणि ‘देहबुद्धी‘ या अज्ञानातून घडतात. ज्या क्षणी आत्मज्ञानाचा उदय होतो, त्या क्षणी अज्ञानावर आधारलेला पापांचा भ्रामक डोलारा तत्काळ कोसळतो.

2.      ज्ञानप्लव (ज्ञानाची नौका): महासागरात पोहून जाणे माणसाला अशक्य असते, परंतु एका भक्कम जहाजात किंवा नावेत बसल्यास महासागर जसा लीलया पार करता येतो, तसेच आत्मज्ञानाच्या नौकेवर आरूढ झालेला साधक जन्म-मरणाच्या आणि पापांच्या महासागराला सहज पार करतो.

५. आचार्यांचे मत

·        आदि शंकराचार्य: आद्य शंकराचार्यांच्या मते, आत्मा हा स्वभावतः नित्यशुद्ध, बुद्ध आणि मुक्त आहे. जोपर्यंत मनुष्य स्वतःला देह मानून कर्ता-भोक्ता समजतो, तोपर्यंतच त्याला पापांचा संताप होतो. ‘मी ब्रह्म आहे‘ हे यथार्थ ज्ञान होताच अज्ञानामुळे निर्माण झालेले सर्व पापसमूह नष्ट होतात; म्हणून ज्ञानासारखा दुसरा कोणताही परम पावन उपाय नाही.

·        रामानुजाचार्य: श्री रामानुजाचार्य स्पष्ट करतात की, आत्मज्ञानामुळे आणि ईश्वराच्या शरणागतीमुळे साधकाची सर्व पूर्वजन्मींची अनंत पापे क्षणात नष्ट होतात आणि तो भगवंताच्या कृपेने संसारसागर तरून जातो.

६. ज्ञानेश्वरी

संत ज्ञानेश्वर महाराज या श्लोकातील ज्ञानाच्या अलौकिक सामर्थ्याचे वर्णन करताना अत्यंत रसाळ ओव्यांमध्ये सांगतात:

जरी पापांचा तूंचि मेळु। अथवा पातकांचा कल्लोळु। महापापांचा सागरु प्रबळु। तूंचि अससी॥ तरी या ज्ञानाचिया नावेवरी। बैसों शकेसी निर्धारीं। तरी पापरूपी हा सागरीं। सहजचि तरसी॥ जैसें काष्ठांचे डोंगर बहुते। तृणपर्वत जेथ सांचते। तेथ अग्निची एक ठिणगी पुरते। भस्म कराया॥ तैसें ज्ञानाचिया एका किरणीं। पापांची होय धुळधाणी। मग ब्रह्मसुखाचिया खाणीं। विसावे जीवु॥

माउली म्हणतात— “हे अर्जुना, जरी तू सर्व पातकांचा महापूर असलास किंवा महापापांचा अथांग सागर असलास, तरी एकदा का तू या ‘ज्ञानाच्या नावेवर‘ पाय ठेवलास, की त्या पापांच्या सागराला तू अत्यंत सहजतेने पार करशील. ज्याप्रमाणे गवताचे किंवा लाकडांचे प्रचंड डोंगर भस्म करण्यासाठी अग्नीची एक छोटीशी ठिणगी पुरेशी ठरते, त्याचप्रमाणे आत्मज्ञानाचा एक किरणही सर्व पापांची धूळधाण उडवून देतो आणि जीवाला शाश्वत ब्रह्मसुखाचा विसावा मिळवून देतो.“

७. व्यावहारिक दृष्टिकोन

आजच्या जीवनात मानसिक अपराधीपणा, भूतकाळातील चुकांचे नैराश्य आणि न्यूनगंड यांवर मात करण्यासाठी हा श्लोक अत्यंत प्रभावी ठरतो:

·        अपराधीपणाच्या भावनेतून मुक्ती (Overcoming Guilt): भूतकाळात कितीही चुका किंवा वाईट कर्मे झाली असली, तरी त्यात सतत खंत करत न बसता योग्य ज्ञान आणि विवेक स्वीकारल्यास मनुष्य आपले जीवन नव्याने उभे करू शकतो.

·        दृष्टिकोनातील आमूलाग्र बदल (Power of Paradigm Shift): अज्ञानाने घेतलेले निर्णय चुकीचे ठरतात; परंतु ज्ञानाने आणि योग्य मार्गदर्शनाने दृष्टी बदलली की जीवनाची दिशा तात्काळ बदलते.

·        अंतिम आशेचा किरण (Hope & Redemption): अध्यात्म कोणालाही कायमचा पापी ठरवून वाळीत टाकत नाही; प्रत्येकामध्ये सुधारण्याची आणि आत्मोद्धार साधण्याची पूर्ण क्षमता आहे, हा महाविश्वास हा श्लोक देतो.

८. निष्कर्ष