श्रीमद् भगवद् गीतेच्या ४ थ्या
अध्यायातील ३८ व्या श्लोकाचे विवेचन
१. प्रस्तावना
मागील
सदतिसाव्या श्लोकात भगवान श्रीकृष्णांनी ‘ज्ञानाग्नी‘चे अलौकिक सामर्थ्य सांगताना स्पष्ट केले
की, ज्याप्रमाणे प्रज्वलित अग्नी लाकडांना जाळून भस्म करतो,
त्याचप्रमाणे आत्मज्ञानाचा अग्नी सर्व कर्मांच्या बंधनांना जाळून
खाक करतो. आता या अडतिसाव्या श्लोकात भगवान श्रीकृष्ण संपूर्ण विश्वातील ज्ञानाचे
अद्वितीय आणि सर्वोच्च स्थान घोषित करतात. आत्मज्ञानासारखे परम पावन आणि शुद्ध
करणारे या जगात दुसरे काहीही नाही; आणि निष्काम कर्मयोगाने
अंतःकरण शुद्ध झालेला साधक काळाच्या ओघात हे ज्ञान स्वतःच्या आत्म्यामध्ये कसे
सहजतेने अनुभवतो, याचे अमृततुल्य रहस्य भगवान येथे अर्जुनाला
सांगतात.
२. मूळ श्लोक आणि संधी विग्रह
न हि ज्ञानेन
सदृशं पवित्रमिह विद्यते ।
तत्स्वयं
योगसंसिद्धः कालेनात्मनि विन्दति ॥ ३८ ॥
संधी विग्रह
न हि ज्ञानेन
सदृशम् पवित्रम् इह विद्यते ।
तत् स्वयम्
योग-संसिद्धः कालेन आत्मनि विन्दति ॥ ३८ ॥
३. शब्दार्थ
·
न = नाही
·
हि = कारण / निश्चितपणे
·
ज्ञानेन = ज्ञानाच्या
(आत्मज्ञानाच्या)
·
सदृशम् = समान / बरोबरीचे
·
पवित्रम् = पावन करणारे / शुद्ध करणारे
·
इह = या जगात / या पृथ्वीतलावर
·
विद्यते = अस्तित्वात आहे
·
तत् = ते (सर्वश्रेष्ठ आत्मज्ञान)
·
स्वयम् = स्वतः / आपोआप
·
योग-संसिद्धः = निष्काम कर्मयोगाच्या
आचरणाने पूर्ण सिद्धी (चित्तशुद्धी) प्राप्त केलेला साधक
·
कालेन = काळाच्या ओघात / योग्य वेळी
(साधनेची परिपक्वता झाल्यावर)
·
आत्मनि = स्वतःच्या आत्म्यामध्ये /
अंतःकरणात
·
विन्दति = प्राप्त करतो / अनुभवतो
४. एकसूत्री विश्लेषण
भगवान
श्रीकृष्ण म्हणतात: “या संसारामध्ये आत्मज्ञानाच्या बरोबरीचे पावन (पवित्र) करणारे दुसरे
काहीही अस्तित्वात नाही. निष्काम कर्मयोगाच्या द्वारे अंतःकरणाची पूर्ण शुद्धी
प्राप्त केलेला साधक (योगसंसिद्धः) योग्य कालावधीनंतर ते आत्मज्ञान स्वतःच्या
अंतःकरणात आपोआप (सहजतेने) अनुभवतो.“
या
श्लोकात ज्ञानाचे दोन मूलभूत पैलू अत्यंत स्पष्ट केले आहेत:
1.
ज्ञानाचे अद्वितीय पावित्र्य: तीर्थस्नान, दान किंवा तप हे केवळ
शरीराची आणि बाह्य मनाची तात्पुरती शुद्धी करतात; परंतु आत्मज्ञान हे अज्ञान, वासना आणि
संशयाचे मूळच नष्ट करते, म्हणून ज्ञानासारखे परिपूर्ण
पावन दुसरे काहीही नाही.
2.
ज्ञानप्राप्तीची सहजता व काळाची आवश्यकता: आत्मज्ञान बाहेरून कोणाकडून उसने
मिळत नाही, तर ते
आतच सुप्त असते. निष्काम कर्मयोगाने जेव्हा अंतःकरणाचा आरसा स्वच्छ होतो, तेव्हा काळाच्या ओघात (कालेन) योग्य परिपक्वता येताच ते ज्ञान स्वतःच्या
आत्म्यात आपोआप प्रगट होते.
५. आचार्यांचे मत
·
आदि शंकराचार्य: आद्य शंकराचार्यांच्या मते, बाह्य साधनांनी मिळणारे
पावित्र्य सापेक्ष आणि नश्वर असते, परंतु आत्मज्ञान हे
निरपेक्ष व नित्य पावन आहे; कारण ते जीवाला जन्म-मरणाच्या
फेऱ्यातून कायमचे मुक्त करते. कर्मयोग हा थेट मोक्ष देत नाही, तर तो अंतःकरण शुद्ध करतो आणि शुद्ध अंतःकरणात ज्ञान आपोआप उजळते (स्वयं
विन्दति).
·
रामानुजाचार्य: श्री रामानुजाचार्य स्पष्ट करतात की, भगवंताच्या प्रीत्यर्थ
केलेल्या निष्काम कर्मयोगाने साधकाची पात्रता वाढते. जेव्हा साधक कर्मयोगात
परिपक्व (योगसंसिद्ध) होतो, तेव्हा भगवत्कृपेने त्याला
स्वतःच्या आत्मस्वरूपाचे आणि ईश्वराचे दिव्य ज्ञान अंतर्यामी प्राप्त होते.
६. ज्ञानेश्वरी
संत
ज्ञानेश्वर महाराज ज्ञानाच्या अनुपमेय पावित्र्याचे आणि अनुभूतीचे वर्णन करताना
अत्यंत रसाळ ओव्यांमध्ये सांगतात:
ज्ञानासारिखें
पावन। या जगीं नाहीं आन।
जें प्रगटल्या अज्ञान। समूळ
नासे॥ जैसें
अमृताचेनि घोटें। मरणचि सांडोनि तुटे। ना तरी सूर्यातें न भेटे। अंधकारु जैसा॥
तैसा निष्काम कर्मयोगी।
संसिद्ध जाहला आंगीं। तो
काळाचेनि योगें पावे वेगीं। आत्मज्ञान॥ तेथ बाहेरील न लगे काहीं। ज्ञान प्रगटे
अंतरींचिया ठायीं। जैसें
उदकामध्यें पाहीं। प्रतिबिंब दिसे॥
माउली
म्हणतात— “हे
अर्जुना, या संपूर्ण जगात आत्मज्ञानासारखे पावन करणारे दुसरे
कोणतेही साधन नाही; ज्या ज्ञानाचा उदय होताच अज्ञान समूळ
नष्ट होते. ज्याप्रमाणे अमृताचा घोट घेताच मृत्यूचा नाश होतो किंवा सूर्यापुढे
अंधकार टिकूच शकत नाही, तसेच ज्ञानाच्या प्रकाशात सर्व मल
जळून जातात. असा निष्काम कर्मयोगात सिद्ध झालेला साधक योग्य वेळी स्वतःच्या
अंतर्यामी त्या ज्ञानाला प्राप्त करतो. त्यासाठी बाहेर धावण्याची गरज उरत नाही;
ज्याप्रमाणे शांत पाण्यामध्ये स्वतःचे प्रतिबिंब सहज दिसते, तसेच शुद्ध चित्तात ज्ञान आपोआप प्रकट होते.“
७. व्यावहारिक दृष्टिकोन
आजच्या
वेगवान, बाह्य
दिखाऊपणाच्या आणि तात्पुरत्या समाधानामागे धावणाऱ्या युगात हा श्लोक आंतरिक
परिवर्तनाचा महामार्ग दाखवतो:
·
ज्ञानाची खरी किंमत (The Ultimate Purity of Knowledge): बाह्य पदव्या, संपत्ती किंवा प्रतिष्ठा माणसाला तात्पुरता मोठेपणा देऊ शकतात; परंतु मानसिक
शांतता, सदसद्विवेकबुद्धी आणि खरी शुद्धता केवळ ज्ञानानेच लाभते.
·
संयम आणि सातत्य (Patience in Growth – कालेन): झाड लावल्या लावल्या लगेच फळ येत
नाही; त्याला
पाणी घालून योग्य काळ जावा लागतो. त्याचप्रमाणे रोज निष्काम भावाने कर्तव्य करत
राहिल्यास एका विशिष्ट टप्प्यावर बुद्धी आपोआप प्रगल्भ आणि शांत होते.
·
स्वतःच्या अंतर्मनात शोध (Looking Within): सर्व प्रश्नांची खरी उत्तरे
आणि शांती बाह्य जगात नसून आपल्या अंतर्मनात (आत्मनि) दडलेली आहे; मन शांत केले की अंतःप्रेरणा (Intuition) आणि ज्ञान
आपोआप मार्ग दाखवते.
८. निष्कर्ष
अशा प्रकारे या अडतिसाव्या श्लोकात भगवान श्रीकृष्णांनी ‘न हि ज्ञानेन सदृशं पवित्रमिह विद्यते‘ या अमर वचनाने ज्ञानाचा जयघोष
केला आहे. कर्माचे रूपांतर जेव्हा साधनेत होते, तेव्हा
ज्ञानाचा साक्षात्कार हा बाहेरील चमत्कार न राहता अंतःकरणातील सहज प्रकटीकरण बनतो.
आता हे परम पावन ज्ञान नेमके कोणाला प्राप्त होते आणि ते मिळवण्यासाठी कोणती
पात्रता हवी? याचे अत्यंत गूढ उत्तर भगवान पुढील
एकोणचाळिसाव्या श्लोकात देणार आहेत— जिथे ‘श्रद्धावाँल्लभते
ज्ञानं तत्परः संयतेन्द्रियः‘ हा महामंत्र
प्रकट होणार आहे.