श्रीमद् भगवद् गीतेच्या ४ थ्या
अध्यायातील २ र्‍या श्लोकाचे विवेचन
१. प्रस्तावना
पहिल्या
श्लोकात भगवान श्रीकृष्णांनी या कर्मयोगाचा आरंभ सांगताना तो कसा सूर्य, मनू आणि राजा इक्ष्वाकू
यांच्यापर्यंत पोहोचला याचा इतिहास सांगितला. आता या दुसऱ्या श्लोकात भगवान स्पष्ट
करतात की, राजांमधून चालत आलेली ही महान ज्ञानपरंपरा पुढे
कशी प्रवाहित राहिली आणि काळाच्या ओघात लोकांच्या दुर्लक्षामुळे व आसक्तीमुळे ती
कशी लुप्तप्राय झाली; ज्याचे पुनरुज्जीवन करण्यासाठी आता
भगवंतांना स्वतः हा उपदेश पुन्हा करावा लागत आहे.
२. मूळ श्लोक आणि संधी विग्रह
एवं
परम्पराप्राप्तमिमं राजर्षयो विदुः ।
स कालेनेह
महता योगो नष्टः परन्तप ॥ २ ॥
संधी विग्रह
एवम्
परम्परा-प्राप्तम् इमम् राजर्षयः विदुः ।
सः कालेन इह
महता योगः नष्टः परन्तप ॥ २ ॥
३. शब्दार्थ
·
एवम् = अशा प्रकारे
·
परम्परा-प्राप्तम् = गुरू-शिष्य परंपरेने
मिळालेला / एका पिढीकडून दुसऱ्या पिढीकडे आलेला
·
इमम् = या (कर्मयोगाला)
·
राजर्षयः = राजर्षींनी (राजे असूनही
ऋषीसारखे विरक्त असणाऱ्या महापुरुषांनी)
·
विदुः = जाणले / अनुभवले
·
सः = तो
·
कालेन = काळाच्या ओघात
·
इह = या पृथ्वीलोकात / जगात
·
महता = दीर्घ (मोठ्या)
·
योगः = कर्मयोग
·
नष्टः = नष्ट (लुप्तप्राय) झाला
·
परन्तप = हे शत्रूंचे दमन करणाऱ्या
अर्जुना!
४. एकसूत्री विश्लेषण
भगवान
श्रीकृष्ण अर्जुनाला सांगतात:
“हे परंतप अर्जुना! अशा रीतीने परंपरेने चालत आलेला हा अनादी
कर्मयोग अनेक राजर्षींनी (जसे जनक, मान्धाता इत्यादी)
चांगल्या प्रकारे जाणला आणि आचरणात आणला. परंतु फार मोठा काळ लोटल्यानंतर, काळाच्या प्रभावाने आणि मानवाच्या विषयासक्तीमुळे हा योग या जगात
लुप्तप्राय (नष्ट) झाला.“
येथे
‘नष्ट झाला‘
याचा अर्थ तत्त्व कायमचे संपले असा नसून, या
योगाचे मूळ मर्म जाणणारे आणि त्याचे प्रामाणिक आचरण करणारे अधिकारी पुरुष दुर्मीळ
झाले असा आहे.
५. आचार्यांचे मत
·
आदि शंकराचार्य: आद्य शंकराचार्यांच्या मते, राजर्षी (राजा + ऋषी) हे
प्रजेचे पालक असल्याने त्यांनी या योगाचा उपयोग लोककल्याणासाठी केला. परंतु
नंतरच्या काळात लोकांची इंद्रियसुखांप्रती आसक्ती वाढली, आत्मसंयम
सुटला आणि बुद्धी दुर्बळ झाली; त्यामुळे हा अत्यंत श्रेष्ठ व
सूक्ष्म असा योग लोप पावला.
·
रामानुजाचार्य: श्री रामानुजाचार्य स्पष्ट करतात की, जेव्हा मनुष्याचे मन
फळांच्या कामनेने आणि भोगांनी मलिन होते, तेव्हा निष्काम
कर्मयोगाची शुद्ध भावना नष्ट होते. हे ज्ञान लुप्त झाल्यामुळेच समाजाची आध्यात्मिक
हानी झाली.
६. ज्ञानेश्वरी
संत
ज्ञानेश्वर महाराज या परंपरेचे आणि तिच्या लुप्त होण्याचे मर्म उलगडताना सुंदर
ओव्यांमध्ये वर्णन करतात:
ऐसी
हे परंपरी। आली राजर्षींच्या घरीं। मग
ठाउकी जाहाली संसारीं। येरां लोकां॥ मागां बहुता एका काळा। या योगाचा परिमळा।
अभावो जाहाला पुढिलां। न
समायेचि॥ कामाची
वाढी जाहली। अंतःकरणे बाधिलीं। म्हणौनि हे विसविसीत जाहाली। योगनिष्ठा॥
माउली
म्हणतात— “हे
अर्जुना, अशा रीतीने परंपरेने आलेला हा योग राजर्षींच्या
माध्यमातून सर्वसामान्य लोकांपर्यंत पोहोचला. परंतु पुढे खूप काळ निघून गेल्यावर
मनुष्यामध्ये वासना व कामोपभोग वाढले, अंतःकरणे मलीन झाली
आणि त्यामुळे या अलौकिक योगनिष्ठेचा लोकांना विसर पडला.“
७. व्यावहारिक दृष्टिकोन
आजच्या
वेगवान आणि आधुनिक युगात हा श्लोक व्यवस्थापन, संस्कृती आणि जीवनमूल्यांच्या रक्षणासाठी अत्यंत
समर्पक आहे:
·
मूल्यांचा ऱ्हास आणि देखरेख (Preservation of Core Values): कोणतीही संस्था किंवा
संस्कृती कितीही महान तत्त्वांवर उभी असली, तरी सातत्यपूर्ण
जागृती आणि शिस्त ठेवली नाही तर काळाच्या ओघात मूळ उद्देश (Vision) हरवून जातो.
·
राजर्षी वृत्तीची गरज (Ethical Leadership): केवळ सत्ता किंवा अधिकार
गाजवणे म्हणजे नेतृत्व नव्हे; तर अंतःकरणात ऋषीसारखा
निस्वार्थ भाव आणि हातात राजासारखे कर्तव्यकठोर कर्म असणे, हीच
आदर्श नेतृत्वाची ओळख आहे.
·
पुनरुज्जीवन (Revival of Wisdom): चांगल्या विचारांचा विसर पडणे
हा मानवी स्वभाव आहे; म्हणूनच वेळोवेळी आत्मपरीक्षण करून
जीवनमूल्ये पुन्हा ताजी करणे आवश्यक असते.
८. निष्कर्ष
अशा प्रकारे या दुसऱ्या श्लोकात भगवान श्रीकृष्ण स्पष्ट करतात की, उच्च तत्त्वज्ञानही मानवी
प्रमाद आणि भोगासक्तीमुळे लुप्त होऊ शकते. हे ज्ञान इतके मौल्यवान आहे की, त्याचा लोप झाल्यामुळे संपूर्ण जग अंधारात जात होते. म्हणूनच या श्रेष्ठ
परंपरेचे पुनरुज्जीवन करण्यासाठी आणि अर्जुनाला निमित्त करून अखिल मानवजातीला
पुन्हा सन्मार्गावर आणण्यासाठी भगवंतांनी गीता सांगण्याचा संकल्प केला, ही पूर्वपीठिका या श्लोकातून स्पष्ट होते.