श्रीमद् भगवद् गीतेच्या ४ थ्या
अध्यायातील ६ व्या श्लोकाचे विवेचन
१. प्रस्तावना
मागील श्लोकात भगवान श्रीकृष्णांनी स्पष्ट
केले की जीवात्मा आणि परमात्मा या दोघांचेही अनेक जन्म झाले असले, तरी जीवात्मा अज्ञानामुळे ते
विसरतो आणि ईश्वर सर्वज्ञ असल्याने ते जाणतो. यावर मनात स्वाभाविक प्रश्न निर्माण
होतो की, जर ईश्वर अजन्मा, अविनाशी आणि
सर्व प्राणिमात्रांचा नियंता आहे, तर मग त्याचा जन्म कसा काय
शक्य आहे? तो सामान्य जीवासारखा मातेच्या उदरातून जन्माला
येतो का? या मूलभूत शंकेचे निरसन करण्यासाठी भगवान श्रीकृष्ण
या सहाव्या श्लोकात आपल्या दिव्य अवताराचे मूळ रहस्य, स्वरूप
आणि प्रकटीकरणाचे माध्यम स्वतः उलगडून सांगतात.
२. मूळ श्लोक आणि संधी
विग्रह
अजोऽपि
सन्नव्ययात्मा भूतानामीश्वरोऽपि सन् ।
प्रकृतिं
स्वामधिष्ठाय संभवाम्यात्ममायया ॥ ६ ॥
संधी विग्रह
अजः अपि सन्
अव्ययात्मा भूतानाम् ईश्वरः अपि सन् ।
प्रकृतिम्
स्वाम् अधिष्ठाय संभवामि आत्ममायया ॥ ६ ॥
३. शब्दार्थ
·
अजः = जन्मातीत / अजन्मा (ज्याला कधीही जन्म नाही
असा)
·
अपि सन् = असूनही
·
अव्ययात्मा = अविनाशी / ज्याच्या
स्वरूपात कोणताही क्षय किंवा बदल होत नाही असा
·
भूतानाम् = सर्व प्राणिमात्रांचा /
सर्व जीवांचा
·
ईश्वरः = परमेश्वर / स्वामी /
नियंत्रक
·
अपि सन् = असूनही
·
प्रकृतिम् = प्रकृतीला (त्रिगुणात्मक
भौतिक शक्तीला)
·
स्वाम् = माझ्या स्वतःच्या
·
अधिष्ठाय = आपल्या नियंत्रणात ठेवून /
आश्रय घेऊन
·
संभवामि = प्रकट होतो / अवतार घेतो
·
आत्ममायया = माझ्या स्वतःच्या योगमायेने
/ दिव्य शक्तीने
४. एकसूत्री विश्लेषण
भगवान श्रीकृष्ण सांगतात: “जरी मी अजन्मा (कधीही
जन्म न घेणारा), अविनाशी (कधीही नष्ट न होणारा) आणि सर्व
प्राणिमात्रांचा परमेश्वर (स्वामी) असलो, तरीसुद्धा माझ्या
स्वतःच्या प्रकृतीला (त्रिगुणात्मक मायेला) माझ्या नियंत्रणात ठेवून, मी माझ्या दिव्य योगमायेने या सृष्टीत साकार रूपाने प्रकट होतो.“
सामान्य जीवाचा जन्म हा प्रारब्ध आणि
कर्माच्या बंधनामुळे परवशतेने होतो;
जीव प्रकृतीच्या अधीन असतो. परंतु ईश्वराचा जन्म हा कर्माचे बंधन
नसून स्वेच्छेने घेतलेले दिव्य प्रकटीकरण असते. ईश्वर प्रकृतीच्या आहारी जात नाही,
तर प्रकृतीला स्वतःच्या अधीन ठेवून लोककल्याणासाठी सगुण रूप धारण
करतो.
५. आचार्यांचे मत
·
आदि शंकराचार्य: आद्य शंकराचार्य स्पष्ट करतात की, ईश्वर हा प्रत्यक्षात कधीही
जन्म घेत नाही किंवा देहाचे विकार त्याला शिवत नाहीत. तो आपल्या ‘मायेने‘ जन्म घेतल्यासारखा केवळ भासमान होतो. त्याचे
सगुण रूप हे जगाला भासणारे सत्य असले तरी ईश्वराचे मूळ रूप सदैव निर्विकार,
अजन्मा आणि नित्यमुक्तच राहते.
·
रामानुजाचार्य: श्री रामानुजाचार्य यांच्या मते, भगवंतांचा अवतार हा केवळ
आभास नसून अत्यंत सत्य आणि दिव्य असतो. भगवान आपल्या भक्तांवर प्रेम करण्यासाठी
आणि दुष्टांचा नाश करण्यासाठी स्वतःच्या इच्छेने (संकल्पाने) दिव्य-अप्राकृत
शरीरासह अवतीर्ण होतात.
६. ज्ञानेश्वरी
संत ज्ञानेश्वर महाराज या अलौकिक अवताराचे
रहस्य उलगडताना अत्यंत गोड आणि प्रभावी दृष्टांत देतात:
मी अजन्मा तरी होय। अव्यय असतांही
आथीय। भूतपतीही परि होय। प्रकृतीवशें॥
जैसें दर्पणीं बिंब देखिजे।
तैसा अकर्ताचि मी निपजिजे। माझिये मायेचेनि ओजें। रूप धरूनि॥ मी असें तैसाचि असतु। परि प्रकृतीतें
अधिष्ठितु। होऊनि
कार्याकार्यार्थु। संभवे लोकीं॥
माउली म्हणतात— “हे अर्जुना, ज्याप्रमाणे
आरशात प्रतिबिंब दिसते तरी मूळ वस्तू जशीच्या तशीच असते, किंवा
नट विविध सोंगे घेऊन रंगमंचावर येतो पण स्वतःचा मूळ स्वभाव बदलत नाही; त्याचप्रमाणे मी जन्म-मरणाच्या पलीकडील अविनाशी ईश्वर असतानाही, माझ्या योगमायेच्या सामर्थ्याने सगुण देह धारण करून या जगात प्रकट होतो.“
७. व्यावहारिक
दृष्टिकोन
आजच्या जीवनात आणि कार्यक्षेत्रात हा श्लोक
आत्मनियंत्रण आणि स्वातंत्र्याचा अत्यंत उच्च धडा देतो:
·
परिस्थितीचे स्वामी व्हा, गुलाम नव्हे (Mastering
Environment): ईश्वर प्रकृतीमध्ये येऊनही तिच्या अधीन होत नाही, तर
तिला आपल्या नियंत्रणात ठेवतो. त्याचप्रमाणे आपणही संसारात किंवा कॉर्पोरेट जगात
काम करताना बाह्य ताणतणाव आणि प्रलोभनांच्या आहारी न जाता स्वतःच्या मूल्यांवर
नियंत्रण ठेवले पाहिजे.
·
हेतुपुरस्सर कृती (Purpose-Driven Presence): ईश्वराचा अवतार हा
स्वार्थासाठी किंवा बंधनातून नसून एका उदात्त ध्येयासाठी (Purpose) असतो. आपल्या दैनंदिन कामातही जेव्हा ‘उदात्त उद्देश‘
येतो, तेव्हा कर्माचा थकवा नाहीसा होऊन कामाला
दिव्यता प्राप्त होते.
·
अहंकाररहित कार्य: आपण मुळात चैतन्यस्वरूप आहोत आणि
देह केवळ एक साधन आहे, ही जाणीव माणसाला पदाचा माज येऊ देत नाही आणि अपयशाने खचू देत नाही.
८. निष्कर्ष
अशा प्रकारे या सहाव्या श्लोकात
भगवान श्रीकृष्णांनी आपल्या दिव्य अवताराचे तात्त्विक अधिष्ठान उलगडले आहे.
परमात्मा हा कोणत्याही कर्माच्या बंधनाशिवाय,
केवळ स्वतःच्या संकल्पाने आणि योगमायेच्या साहाय्याने साकार होतो.
हा श्लोक साधकाला हे शिकवतो की, ईश्वर केवळ आकाशातील अमूर्त
शक्ती नसून तो भक्तांच्या रक्षणासाठी आणि विश्वाच्या कल्याणासाठी सगुण रूपात प्रकट
होणारा परम स्नेही आहे.