श्रीमद् भगवद् गीतेच्या ४ थ्या
अध्यायातील १७ व्या श्लोकाचे विवेचन
१. प्रस्तावना
मागील सोळाव्या श्लोकात भगवान श्रीकृष्णांनी
स्पष्ट केले की कर्म आणि अकर्माचे मर्म जाणण्यात मोठमोठे विद्वानही संभ्रमात पडतात; म्हणून ते स्वतः हे गूढ
रहस्य अर्जुनाला सांगणार आहेत. आता या सतराव्या श्लोकात भगवान कर्मतत्त्वाचे तीन
मुख्य प्रकार स्पष्ट करतात— कर्म, विकर्म आणि अकर्म.
कर्माची गती अत्यंत सूक्ष्म, गहन आणि
गुंतागुंतीची असल्यामुळे मुमुक्षू साधकाने या तिन्हींमधील सूक्ष्म भेद नीट समजून
घेणे अनिवार्य आहे, हा महत्त्वाचा सिद्धांत श्रीकृष्ण येथे
मांडतात.
२. मूळ श्लोक आणि संधी
विग्रह
कर्मणो ह्यपि
बोद्धव्यं बोद्धव्यं च विकर्मणः ।
अकर्मणश्च
बोद्धव्यं गहना कर्मणो गतिः ॥ १७ ॥
संधी विग्रह
कर्मणः हि
अपि बोद्धव्यम् बोद्धव्यम् च विकर्मणः ।
अकर्मणः च
बोद्धव्यम् गहना कर्मणः गतिः ॥ १७ ॥
३. शब्दार्थ
·
कर्मणः = कर्माचे (विहित व कर्तव्य
कर्माचे स्वरूप)
·
हि = कारण / निश्चितपणे
·
अपि = सुद्धा
·
बोद्धव्यम् = जाणले पाहिजे / समजून घेतले
पाहिजे
·
बोद्धव्यम् = जाणले पाहिजे
·
च = आणि
·
विकर्मणः = विकर्माचे (निषिद्ध,
चुकीच्या किंवा पापकर्मांचे स्वरूप)
·
अकर्मणः = अकर्माचे (कर्म न करणे /
कर्मातील अलिप्ततेचे स्वरूप)
·
च = आणि
·
बोद्धव्यम् = जाणले पाहिजे
·
गहना = अत्यंत गहन / गूढ / समजायला कठीण
·
कर्मणः = कर्माची
·
गतिः = गती / स्वरूप / परिणाम
४. एकसूत्री विश्लेषण
भगवान श्रीकृष्ण म्हणतात: “कर्माचे स्वरूप काय आहे
हेही जाणले पाहिजे, विकर्माचे (निषिद्ध कर्माचे) स्वरूपही
जाणले पाहिजे आणि अकर्माचे (कर्मत्याग किंवा अलिप्ततेचे) स्वरूपही जाणले पाहिजे;
कारण कर्माची गती (त्याचे नियम आणि परिणाम) अत्यंत गहन आणि गूढ आहे.“
या श्लोकात मानवी कृतींचे तीन मूलभूत पैलू
मांडले आहेत:
1.
कर्म (विहित कर्म): शास्त्रसंमत, समाजाच्या आणि स्वतःच्या
उन्नतीसाठी कर्तव्य म्हणून केली जाणारी योग्य कर्मे.
2.
विकर्म (निषिद्ध कर्म): स्वार्थापोटी, वासनेने, अधर्माने किंवा इतरांना इजा पोहोचवणारी चुकीची व पापकर्मे.
3.
अकर्म (निष्काम कर्म/साक्षीभाव): शरीराने कर्म चालू असतानाही मनात
फलाशा आणि अहंकार नसणे, ज्यामुळे ते कर्म बंधनाचे कारण न ठरता ‘कर्मशून्य‘
(अकर्म) होते.
५. आचार्यांचे मत
·
आदि शंकराचार्य: आद्य शंकराचार्यांच्या मते, ‘कर्मणो गतिः गहना‘ म्हणजे कर्माची कार्यपद्धती अत्यंत सूक्ष्म आहे. केवळ बाह्य क्रिया पाहून
एखादी गोष्ट पाप आहे की पुण्य, हे ठरवता येत नाही; त्यामागील अंतःकरणाचा हेतू आणि आत्मज्ञानाची जाणीव महत्त्वाची असते.
म्हणूनच तिन्ही तत्त्वे नीट समजून घेणे मुक्तीसाठी आवश्यक आहे.
·
रामानुजाचार्य: श्री रामानुजाचार्य स्पष्ट करतात की, मुमुक्षूने निषिद्ध कर्मांचा
(विकर्म) पूर्ण त्याग केला पाहिजे, विहित कर्मांचे (कर्म)
निष्काम भावाने आचरण केले पाहिजे आणि सर्व कर्मांमध्ये आत्मतत्त्वाचा अनुभव
(अकर्म) घेतला पाहिजे.
६. ज्ञानेश्वरी
संत ज्ञानेश्वर महाराज कर्माच्या या त्रिविध
रूपाचे आणि गहनतेचे वर्णन करताना रसाळ ओव्यांमध्ये सांगतात:
कर्माचें लक्षण जाणावें।
विकर्मातेंही ओळखावें।
आणि अकर्मही पाहावें। शुद्ध
बुद्धीं॥ हें
त्रिविध कर्माचें मूळ। जाणावें निर्मळ। कां जे कर्माची गती अगाध केवळ। न कळे सहसा॥
जैसे डोळ्यां देखत देखत। पक्षी
आकाशीं जात। परि
पाऊल नाहीं दिसत। आकाशामाजीं॥ तैशी कर्माची हे गती। जाणावया न पवे मती। म्हणौनि तत्त्व जाणोनि संतीं। वर्तावें
लोकीं॥
माउली म्हणतात— “हे अर्जुना, कर्माचे
खरे लक्षण काय, विकर्म म्हणजे काय आणि अकर्म कशाला म्हणावे,
हे अंतःकरणातील शुद्ध बुद्धीने जाणून घेतले पाहिजे. कारण कर्माची
गती अत्यंत अगाध आहे; ज्याप्रमाणे पक्षी डोळ्यांदेखत आकाशात
भरारी मारतो पण आकाशावर त्याच्या पावलांचे ठसे उमटत नाहीत, त्याचप्रमाणे
कर्माची सूक्ष्म गती सामान्य बुद्धीला सहज समजत नाही. म्हणूनच संतांनी आणि सुजाण
साधकांनी याचे तत्त्व समजूनच जगात वागले पाहिजे.“
७. व्यावहारिक
दृष्टिकोन
आजच्या गुंतागुंतीच्या व्यावसायिक आणि
वैयक्तिक जीवनात हा श्लोक निर्णयाचा अत्यंत स्पष्ट विवेक देतो:
·
काय करावे आणि काय टाळावे (Ethical Clarity): आपले कर्तव्य (कर्म) कोणते,
नैतिकतेला धरून नसलेले शॉर्टकट्स (विकर्म) कोणते, हे ओळखून अनैतिक कामांपासून दूर राहण्याचा ठाम विवेक बाळगावा.
·
कामात ‘अकर्म‘ भाव
(Mastering Work-Life Balance): दिवसभर खूप काम (कर्म) करूनही जर मनात अपेक्षांचा
हव्यास नसेल, तर मानसिक थकवा जाणवत नाही; तिथे कर्म असूनही ‘अकर्मा‘ची
विश्रांती आणि शांतता अनुभवता येते.
·
परिणामांची गहनता (Cause and Effect): आपल्या प्रत्येक
छोट्या-मोठ्या कृतीचा आणि विचाराचा एक सूक्ष्म परिणाम (Karma) आपल्या जीवनावर होत असतो; त्यामुळे प्रत्येक निर्णय
अत्यंत सजगतेने आणि जबाबदारीने घ्यावा.
८. निष्कर्ष
अशा प्रकारे या सतराव्या श्लोकात
भगवान श्रीकृष्णांनी कर्माच्या गहन सिद्धांताची त्रिसूत्री (कर्म-विकर्म-अकर्म)
मांडली आहे. कर्माचे हे जाळे इतके गुंतागुंतीचे आहे की केवळ बाह्य आचरणाने माणूस
मुक्त होऊ शकत नाही, तर त्याला आंतरिक विवेक आणि तत्त्वज्ञानाची गरज असते. हा श्लोक साधकाला
त्याच्या प्रत्येक विचाराचे आणि कृतीचे सूक्ष्म परीक्षण करण्याचे भान देऊन पुढील
श्लोकातील सर्वोच्च रहस्याकडे (कर्मण्यकर्म यः
पश्येत्...) घेऊन जातो.