श्रीमद् भगवद् गीतेच्या ४ थ्या
अध्यायातील २२ व्या श्लोकाचे विवेचन
१. प्रस्तावना
मागील एकविसाव्या श्लोकात भगवान
श्रीकृष्णांनी सांगितले की, जो वासनाहीन, संयमी आणि अपरिग्रही होऊन केवळ
देहधारणेपुरती स्वाभाविक कर्मे करतो, त्याला कोणतेही पाप
लागत नाही. आता या बाविसाव्या श्लोकात भगवान श्रीकृष्ण अशा जीवनमुक्त
कर्मयोग्याच्या आंतरिक मानसिक समाधानाची, बाह्य प्रसंगांमधील
समभावाची आणि कर्म करतानाही बंधनात न पडण्याची सहज स्थिती स्पष्ट करतात.
प्रारब्धाने जे काही प्राप्त होईल त्यात नित्य प्रसन्न राहणारा साधक कर्माच्या
जाळ्यातून कसा मुक्त राहतो, याचे सुंदर वर्णन भगवान येथे
करतात.
२. मूळ श्लोक आणि संधी
विग्रह
यदृच्छालाभसन्तुष्टो
द्वन्द्वातीतो विमत्सरः ।
समः
सिद्धावसिद्धौ च कृत्वापि न निबध्यते ॥ २२ ॥
संधी विग्रह
यदृच्छा-लाभ-सन्तुष्टः
द्वन्द्व-अतीतः विमत्सरः ।
समः सिद्धौ
असिद्धौ च कृत्वा अपि न निबध्यते ॥ २२ ॥
३. शब्दार्थ
·
यदृच्छा-लाभ-सन्तुष्टः = विनासायास
(आपोआप/प्रारब्धाने) जे काही मिळेल त्यात सदैव समाधानी असणारा
·
द्वन्द्व-अतीतः = (सुख-दुःख, शीत-उष्ण, मान-अपमान यांसारख्या) द्वंद्वांच्या
पलीकडे गेलेला
·
विमत्सरः = मत्सराचा (द्वेष किंवा
ईर्षेचा) पूर्ण अभाव असलेला / मत्सररहित
·
समः = समबुद्धी / समान राहणारा
·
सिद्धौ = यशात / कार्याच्या
सिद्धीमध्ये
·
असिद्धौ = अपयशात / कार्याच्या
असिद्धीमध्ये
·
च = आणि
·
कृत्वा = (कर्म) करून
·
अपि = सुद्धा
·
न = नाही
·
निबध्यते = बांधला जात / बंधनात पडत
४. एकसूत्री विश्लेषण
भगवान श्रीकृष्ण म्हणतात: “जो मनुष्य कोणत्याही
अवाजवी हव्यासाशिवाय, प्रारब्धयोगाने आपोआप जे काही प्राप्त
होईल त्यात नित्य संतुष्ट राहतो (यदृच्छालाभसन्तुष्टः), जो
सुख-दुःख आणि शीतोष्णादी द्वंद्वांच्या पलीकडे गेला आहे (द्वन्द्वातीतः), ज्याच्या मनात कोणाविषयीही मत्सर वा हेवा उरलेला नाही (विमत्सरः), आणि जो कार्याच्या यशात (सिद्धौ) वा अपयशात (असिद्धौ) समान व शांत
चित्ताने राहतो— असा पुरुष कर्म करूनही कधीही कर्मबंधनात
बांधला जात नाही.“
या श्लोकात मुक्त पुरुषाची चार सुवर्ण लक्षणे
सांगितली आहेत:
1.
यदृच्छा-संतोष: स्वतःहून जे लाभेल त्यात आनंद मानणे, विनाकारण तक्रार न करणे.
2.
द्वंद्वातीतता: शरीराच्या व मनाच्या पातळीवरील
सुख-दुःख, मान-अपमान
यांमुळे विचलित न होणे.
3.
विमत्सरता: दुसऱ्याच्या यशाचा हेवा न वाटणे, सर्वांविषयी निर्मळ प्रेम
असणे.
4.
यशापयशात समत्व: कार्य पूर्ण झाले तरी अहंकार नाही
आणि बिघडले तरी नैराश्य नाही.
५. आचार्यांचे मत
·
आदि शंकराचार्य: आद्य शंकराचार्यांच्या मते, असा साधक कर्माच्या फळाविषयी
तटस्थ असतो. देहधारणेसाठी जे काही अनुकूल किंवा प्रतिकूल प्राप्त होते, त्यात त्याचे मन शांत राहते. कर्माच्या सिद्धी-असिद्धीमध्ये समत्व बुद्धी
असल्यामुळे त्याचे कोणतेही कर्म पुनर्जन्माचे बीज बनू शकत नाही.
·
रामानुजाचार्य: श्री रामानुजाचार्य स्पष्ट करतात की, आत्मज्ञानात रममाण झालेला
भक्त बाह्य परिस्थितीला केवळ प्रकृतीचा खेळ मानतो. ईश्वराच्या इच्छेवर पूर्ण
श्रद्धा असल्याने त्याला कसलीही खंत किंवा मत्सर वाटत नाही; त्यामुळे
त्याची सर्व कर्मे ज्ञानयज्ञात रूपांतरित होतात.
६. ज्ञानेश्वरी
संत ज्ञानेश्वर महाराज या श्लोकाचा गोड आणि
रसाळ भाव मांडताना ओव्यांमध्ये सांगतात:
दैवें जें पावलें। तेणेंचि संतोषलें। जयाचें मन निदालें। सुखासुखीं॥ जो शीतोष्णाचिया बाधे। सुखदुःखाचिया नुसधे।
कदापि न पडे द्वंद्वें। अंतरीं
गा॥ जया
मात्सर्याचा वारा। न लगेचि सर्वथा खरा। जो सिद्धि-असिद्धीं पुरा। समचित्तु॥
तो कर्मे करितांही दिसत। परि
कर्मामाजीं अलिप्त। जैसें
पाण्यामाजीं असत। जळकमळ॥
माउली म्हणतात— “हे अर्जुना, दैवाने
जे काही सहज पदरात पडेल त्यातच ज्याचे मन पूर्ण संतुष्ट राहते, ज्याला सुख-दुःखाची किंवा ऊन-थंडीची द्वंद्वे अंतःकरणातून कधीही विचलित
करत नाहीत, ज्याला मत्सराचा साधा वाराही शिवत नाही आणि जो
कामाच्या यशापयशात अखंड समबुद्धी असतो; असा महापुरुष बाह्य
जगाला कर्मे करताना दिसला तरी तो पाण्यात उमललेल्या कमळासारखा कर्मापासून सर्वथा
अलिप्तच राहतो.“
७. व्यावहारिक
दृष्टिकोन
आजच्या तीव्र स्पर्धा, तुलना आणि मानसिक तणावाच्या
युगात हा श्लोक जगण्याची खरी कला शिकवतो:
·
तुलना आणि मत्सराचा त्याग (No Comparison/Envy): आजच्या सोशल मीडियाच्या युगात
इतरांचे यश पाहून मनात येणारी ईर्ष्या (मत्सर) माणसाचे सुख हिरावून घेते.
दुसऱ्याशी तुलना न करता स्वतःच्या वाट्याला आलेल्या परिस्थितीत समाधानी राहणे हीच
खरी शांती आहे.
·
परिणामांची भीती न बाळगणे (Equanimity in Success & Failure): व्यवसायात किंवा नोकरीत यश
मिळाले तरी हुरळून न जाणे आणि अपयश आले तरी खचून न जाता शांत राहणे, या समत्वामुळेच माणूस दीर्घकाळ टिकून राहू शकतो.
·
उपलब्ध संसाधनांत समाधान (Gratitude): प्रत्येक गोष्टीची अवाजवी हाव
न धरता जे उपलब्ध आहे त्याबद्दल कृतज्ञ राहून (यदृच्छालाभसन्तुष्ट)
कार्य करत राहिल्यास मानसिक स्वास्थ्य उत्तम राहते.
८. निष्कर्ष
अशा प्रकारे या बाविसाव्या श्लोकात
भगवान श्रीकृष्णांनी स्थितप्रज्ञ कर्मयोग्याचे अत्यंत व्यावहारिक आणि सहज स्वरूप
उलगडले आहे. कर्माचे बंधन कर्मात नसून आपल्या अंतःकरणातील अपेक्षा, द्वंद्व आणि मत्सरात असते.
जो या आंतरिक दोषांवर मात करून समबुद्धीने जगणे शिकतो, तो
संसारातील सर्व कर्मे निष्ठेने पार पाडूनही सदैव मुक्त, शांत
आणि ईश्वराशी एकरूप राहतो.