श्रीमद् भगवद् गीतेच्या ४ थ्या
अध्यायातील ५ व्या श्लोकाचे विवेचन
१. प्रस्तावना
मागील चौथ्या श्लोकात अर्जुनाने अत्यंत
निरागसपणे विचारले होते की,
“हे कृष्णा! तुमचा जन्म तर अलीकडचा आहे आणि सूर्याचा जन्म तर
सृष्टीच्या प्रारंभीचा; मग तुम्ही सूर्याला हा योग पूर्वी
कसा सांगितला?” अर्जुनाच्या या स्वाभाविक शंकेचे निरसन
करण्यासाठी भगवान श्रीकृष्ण आता या पाचव्या श्लोकात अत्यंत गंभीर, प्रेमळ आणि अलौकिक उत्तर देतात. भगवान जीवात्मा आणि परमात्मा यांच्यातील
पुनर्जन्माचा मूलभूत भेद उलगडून आपल्या सर्वज्ञतेची जाणीव अर्जुनाला करून देतात.
२. मूळ श्लोक आणि संधी
विग्रह
श्रीभगवानुवाच ।
बहूनि मे
व्यतीतानि जन्मानि तव चार्जुन ।
तान्यहं वेद
सर्वाणि न त्वं वेत्थ परन्तप ॥ ५ ॥
संधी विग्रह
श्रीभगवान्
उवाच ।
बहूनि मे
व्यतीतानि जन्मानि तव च अर्जुन ।
तानि अहम्
वेद सर्वाणि न त्वम् वेत्थ परन्तप ॥ ५ ॥
३. शब्दार्थ
·
श्रीभगवान् उवाच = श्रीभगवान म्हणाले
·
बहूनि = अनेक
·
मे = माझे
·
व्यतीतानि = उलटून गेले आहेत / होऊन
गेले आहेत
·
जन्मानि = जन्म
·
तव = तुझे
·
च = आणि
·
अर्जुन = हे अर्जुना!
·
तानि = ते (सर्व जन्म)
·
अहम् = मी
·
वेद = जाणतो
·
सर्वाणि = सर्वच्या सर्व
·
न = नाही
·
त्वम् = तू
·
वेत्थ = जाणत आहेस
·
परन्तप = हे शत्रूंचे दमन करणाऱ्या
अर्जुना!
४. एकसूत्री विश्लेषण
भगवान श्रीकृष्ण म्हणतात: “हे परंतप अर्जुना! माझे
आणि तुझे यापूर्वी अनेक जन्म होऊन गेले आहेत. त्या सर्व जन्मांचे मला पूर्ण ज्ञान
आणि स्मरण आहे; परंतु अज्ञानाच्या आणि मायेच्या आवरणामुळे तू
ते जाणत नाहीस (तुला त्याचे स्मरण नाही).“
येथे भगवान स्पष्ट करतात की, देहाच्या पातळीवर
जन्म-मृत्यूचे चक्र दोघांच्याही बाबतीत घडलेले दिसते. परंतु फरक असा आहे की,
सामान्य जीवात्मा (अर्जुन) हा कर्माच्या आणि मायेच्या अधीन होऊन
परवशतेने जन्म घेतो, ज्यामुळे त्याला पूर्वजन्माचा विसर
पडतो. याउलट परमात्मा (श्रीकृष्ण) हे मायेचे स्वामी (मायापती) असून आपल्या दिव्य
संकल्पाने स्वेच्छेने प्रकट होतात; त्यामुळे त्यांना
त्रिकालाबाधित सर्व जन्मांचे अखंड स्मरण असते.
५. आचार्यांचे मत
·
आदि शंकराचार्य: आद्य शंकराचार्यांच्या मते, जीवात्मा हा अविद्या
(अज्ञान), काम आणि कर्म यांच्या बंधनात असल्यामुळे त्याच्या
ज्ञानाला मर्यादा येतात आणि तो पूर्वजन्माची स्मृती गमावून बसतो. परंतु ईश्वर हा
नित्यशुद्ध-बुद्ध-मुक्त स्वभाव आणि सर्वज्ञ असल्याने त्याच्या ज्ञानात काळाने
कोणताही खंड पडत नाही.
·
रामानुजाचार्य: श्री रामानुजाचार्य स्पष्ट करतात की, भगवंतांचा जन्म हा कर्माचे
फळ नसून जगाच्या रक्षणासाठी घेतलेला दिव्य अवतार असतो. अर्जुन हा भगवंतांचा नित्य
सखा असल्याने तोही अनेक वेळा भगवंतांसोबत प्रकट झाला आहे; मात्र
जीवरूपामुळे अर्जुनाला त्याचे भान नसते, तर सर्वेश्वर
असल्यामुळे श्रीकृष्णांना त्याचे पूर्ण ज्ञान असते.
६. ज्ञानेश्वरी
संत ज्ञानेश्वर महाराज या श्लोकाचा गूढ भाव
उलगडताना रसाळ ओव्यांमध्ये मांडतात:
तुज मज अर्जुना। बहुतीं जगीं जाहालीं
जाणा। जन्मांतरें गणितां न येती आना। संख्या
जयांतें॥ परि
तीं सर्व म्यां जाणितलीं। मज स्फूर्ती आथि पहिली। तुज हे विस्मृती जाहाली। अज्ञानास्तव॥
तुवां देहाची सोयरीक धरिली।
तेणें हे मागील मात विसरली। आम्ही मायेची जवनिका सांडिली। म्हणौनि सर्व जाणों॥
माउली म्हणतात— “हे अर्जुना, तुझे
आणि माझे या विश्वात अगणित जन्म होऊन गेले आहेत, ज्यांची
संख्या मोजणेही अशक्य आहे. परंतु ते सर्वच्या सर्व जन्म मला स्पष्ट आठवतात,
कारण माझे मूळ ज्ञान अखंड जागृत आहे. तू मात्र देहाशी तादात्म्य
पावल्यामुळे आणि अज्ञानाच्या पडद्यामुळे ते सर्व विसरून गेला आहेस; आम्ही मात्र मायेच्या पलीकडे असल्याने सर्वकाही यथार्थ जाणतो.“
७. व्यावहारिक
दृष्टिकोन
आजच्या जीवनात आणि मानसिक प्रगतीच्या
दृष्टीने हा श्लोक आत्मशोधाचा अत्यंत खोल विचार देतो:
·
मर्यादित दृष्टी विरुद्ध व्यापक दृष्टिकोन (Limited vs. Holistic Perspective): माणूस जेव्हा केवळ स्वतःच्या
वर्तमान देहाचा, पदाचा किंवा तात्कालिक संकटाचा विचार करतो,
तेव्हा तो हताश होतो. परंतु आपण या विश्वातील एका मोठ्या प्रवासाचा
भाग आहोत ही जाणीव माणसाची दृष्टी व्यापक बनवते.
·
स्मृती आणि विस्मृतीचे संतुलन: निसर्गाने मानवाला पूर्वजन्माचा
किंवा भूतकाळातील क्लेशांचा विसर पाडला आहे,
हा एक प्रकारे मोठा आशीर्वादच आहे; अन्यथा
भूतकाळाचे ओझे वर्तमानात जगणे अशक्य करून टाकेल.
·
सर्वोच्च मार्गदर्शकावर विश्वास (Trust the Guide): ज्याला भूत, वर्तमान आणि भविष्य या सर्वांचे समग्र ज्ञान आहे (जसे श्रीकृष्ण किंवा
ज्ञानी गुरू), त्यांच्या मार्गदर्शनावर श्रद्धा ठेवून वाटचाल
केल्यास जीवनातील गोंधळ आणि भीती दूर होते.
८. निष्कर्ष
अशा प्रकारे या पाचव्या श्लोकात
भगवान श्रीकृष्णांनी आपल्या अवताराचे पहिले रहस्य उलगडले आहे. ते केवळ हाडामांसाचे
सामान्य राजे किंवा अर्जुनाचे साधे मित्र नसून त्रिकालज्ञानी, नित्य आणि सर्वव्यापी
परब्रह्म आहेत, याची जाणीव ते अर्जुनाला करून देतात. हा
श्लोक साधकाला देहबुद्धीच्या मर्यादेतून बाहेर काढून आत्मस्वरूपाच्या शाश्वत आणि
अखंड अस्तित्वाची ओळख करून देतो.