श्रीमद् भगवद् गीतेच्या ४ थ्या
अध्यायातील ३१ व्या श्लोकाचे विवेचन
१. प्रस्तावना
मागील तिसाव्या श्लोकात भगवान श्रीकृष्णांनी
सांगितले की विविध साधना-यज्ञांचे आचरण करणारे साधक हे ‘यज्ञविद‘ असून त्यांची सर्व पापे यज्ञाने भस्म होतात. आता या एकतिसाव्या श्लोकात
भगवान श्रीकृष्ण यज्ञाचे अंतिम फलित आणि यज्ञ न करणाऱ्यांची अधोगती या दोन्ही बाजू
अत्यंत स्पष्टपणे मांडतात. यज्ञानंतर शिल्लक राहिलेले अमृतरूपी फळ (यज्ञशिष्टामृत)
ग्रहण करणारे साधक सनातन परब्रह्माला कसे प्राप्त होतात आणि यज्ञभावनेचा त्याग
करणाऱ्याला या लोकात किंवा परलोकात सुख का लाभत नाही, याचा
निर्णायक इशारा भगवान येथे देतात.
२. मूळ श्लोक आणि संधी
विग्रह
यज्ञशिष्टामृतभुजो
यान्ति ब्रह्म सनातनम् ।
नायं
लोकोऽस्त्ययज्ञस्य कुतोऽन्यः कुरुसत्तम ॥ ३१ ॥
संधी विग्रह
यज्ञ-शिष्ट-अमृत-भुजः
यान्ति ब्रह्म सनातनम् ।
न अयम् लोकः
अस्ति अयज्ञस्य कुतः अन्यः कुरु-सत्तम ॥ ३१ ॥
३. शब्दार्थ
·
यज्ञ-शिष्ट-अमृत-भुजः = यज्ञानंतर शिल्लक राहिलेले
(अवशिष्ट) अमृतरूपी अन्न/ज्ञान ग्रहण करणारे (भोगणारे)
·
यान्ति = प्राप्त होतात / जातात
·
ब्रह्म = परब्रह्माला
·
सनातनम् = शाश्वत / नित्य / अनादि अशा
·
न = नाही
·
अयम् = हा
·
लोकः = (मनुष्य) लोक / हे जग
·
अस्ति = आहे (सुखकारक ठरतो)
·
अयज्ञस्य = यज्ञ न करणाऱ्यासाठी /
स्वार्थी माणसासाठी
·
कुतः = कुठून असणार / कसा मिळणार
·
अन्यः = दुसरा (परलोक / पुढचा जन्म)
·
कुरु-सत्तम = हे कुरुश्रेष्ठा (कुरुवंशात
श्रेष्ठ असणाऱ्या अर्जुना)!
४. एकसूत्री विश्लेषण
भगवान श्रीकृष्ण म्हणतात: “हे कुरुश्रेष्ठा
अर्जुना! यज्ञाच्या आचरणानंतर शिल्लक राहिलेले अमृतरूपी अन्न आणि ज्ञानाचा अनुभव
घेणारे साधक सनातन (शाश्वत) परब्रह्माला प्राप्त होतात. परंतु जो मनुष्य यज्ञाचे
(त्याग, सेवा आणि संयमाचे) मुळीच आचरण करत नाही, अशा यज्ञहीनाला हा मनुष्यलोकही सुखाचा ठरत नाही; मग
परलोकाची तर गोष्टच काय (त्याला परलोक कुठून मिळणार)?”
हा श्लोक दोन मूलभूत जीवनसत्ये स्पष्ट करतो:
1.
यज्ञशिष्टामृत प्राप्ती: ईश्वराला सर्व कर्मे आणि भोग अर्पण
करून जे शिल्लक राहते, त्याला ‘प्रसाद‘ किंवा ‘यज्ञशिष्टामृत‘ म्हणतात. हा भाव बाळगणारा साधक
हळूहळू कर्मबंधनांपलीकडे जाऊन शाश्वत मोक्षाला (सनातन परब्रह्माला) पोहोचतो.
2.
अयज्ञाची हानी: जो केवळ स्वतःच्या संकुचित
स्वार्थासाठी जगतो (ज्यात कोणताही त्याग किंवा सेवाभाव नाही), त्याला या जगातही खरी शांती,
प्रेम किंवा सन्मान मिळत नाही; मग मृत्यूनंतर
उत्तम गती किंवा मोक्ष मिळण्याचा प्रश्नच उद्भवत नाही.
५. आचार्यांचे मत
·
आदि शंकराचार्य: आद्य शंकराचार्यांच्या मते, यज्ञाचे खरे अवशिष्ट फळ
म्हणजे अंतःकरणाची विशुद्धता आणि आत्मज्ञान. जे या ज्ञानरूप अमृताचा उपभोग घेतात,
ते जन्म-मरणाच्या पलीकडील सनातन ब्रह्मपदाला पोहोचतात. याउलट,
धर्म आणि कर्माचा त्याग करून केवळ वासनेत जगणाऱ्या मनुष्याला ऐहिक
जीवनातही समाधान लाभत नाही.
·
रामानुजाचार्य: श्री रामानुजाचार्य स्पष्ट करतात की, सर्व कार्ये भगवंताची आराधना
मानून त्याचा ‘प्रसाद‘ म्हणून ग्रहण
करणे हाच जीवाचा खरा उद्धार आहे. ईश्वरी सेवेविना जगणारा मनुष्य स्वार्थाच्या
जाळ्यात अडकून स्वतःचा नाश ओढवून घेतो.
६. ज्ञानेश्वरी
संत ज्ञानेश्वर महाराज या श्लोकातील
यज्ञामृताचे आणि यज्ञहीन माणसाच्या स्थितीचे मर्म सांगताना ओव्यांमध्ये मांडतात:
यज्ञ करितां जें उरे। तें अमृत
जाणावें साचारें।
तया अमृतातें जो आदरे। सेवितु
असे॥ तो
संसाराचिया पलीकडे। सनातन ब्रह्म पावे रोकडें। जया आत्मसुखाचे पवाडे। उपमिती न पवती॥
आणि जो यज्ञमार्गातें नेणे।
केवळ स्वार्थाचि अनुसरणे। तयासि
इहलोकीं सुख भोगणें। स्वप्नींही नाहीं॥ येथीलचि सुख जरि अंतरे। तरी परलोकाची गोठी
कायी उरे। म्हणौनि
यज्ञचि साचारें। साधन बापा॥
माउली म्हणतात— “हे अर्जुना, यज्ञानंतर
जे उरते तेच खरे अमृत होय. जो मनुष्य आदराने त्या अमृताचे सेवन करतो, तो या संसाराच्या पलीकडे असणाऱ्या सनातन परब्रह्माशी एकरूप होतो. परंतु जो
यज्ञाचा मार्ग जाणत नाही आणि केवळ स्वतःच्या स्वार्थामागे धावतो, त्याला या मनुष्यलोकातही सुख मिळत नाही; जर
इहलोकाचेच सुख हुकले, तर परलोकाची काय कथा! म्हणूनच यज्ञ हाच
उद्धाराचा खरा पाया आहे.“
७. व्यावहारिक
दृष्टिकोन
आजच्या भौतिकवादी, चंगळवादी आणि तणावग्रस्त
युगात हा श्लोक जगण्याचा अत्यंत महत्त्वाचा सामाजिक व मानसिक समतोल शिकवतो:
·
‘प्रसाद‘ बुद्धीने जगणे (Mindful Gratitude): जे काही मिळते ते समाजाचे आणि
ईश्वराचे देणे आहे हा भाव ठेवून गरजेपुरता उपभोग घेणे आणि उर्वरित समाजाला परत
देणे (यज्ञशिष्टामृत), यामुळे मनात अखंड तृप्ती राहते.
·
स्वार्थाचा दुष्परिणाम (The Trap of Selfishness): जो माणूस फक्त “माझे आणि माझ्यासाठी” असा विचार करतो, त्याच्या जवळ कितीही पैसा असला तरी त्याला खरी मैत्री, कौटुंबिक शांतता आणि आत्मिक सुख (नायं लोकोऽस्ति) लाभत नाही.
·
योगदानाचे महत्त्व (Culture of Giving): कुटुंब, संस्था किंवा समाज यात जेव्हा प्रत्येक घटक काहीतरी त्याग करून योगदान
देतो, तेव्हाच ती व्यवस्था टिकते; केवळ
घेणारा (Consumer) समाज किंवा व्यक्ती अंती उद्ध्वस्त होते.
८. निष्कर्ष
अशा प्रकारे या एकतिसाव्या श्लोकात
भगवान श्रीकृष्णांनी यज्ञाचे महत्त्व अध्यात्माच्याही पलीकडे नेऊन मानवी जीवनाचा
अनिवार्य नियम म्हणून प्रस्थापित केले आहे. यज्ञ म्हणजे केवळ अग्नीतील पूजा नव्हे, तर त्याग आणि सहकार्याची
वैश्विक व्यवस्था आहे. जो या व्यवस्थेत योगदान देतो तो परब्रह्माला मिळतो, आणि जो केवळ स्वतःपुरते पाहतो तो दोन्ही लोकांतील सुखाला मुकतो. पुढील
बत्तिसाव्या श्लोकात भगवान विविध यज्ञांचा मूळ उगम वेदात कसा आहे हे सांगून
ज्ञानाचे महत्त्व अधिक ठळक करणार आहेत.