श्रीमद् भगवद् गीतेच्या ४ थ्या
अध्यायातील ३९ व्या श्लोकाचे विवेचन
१. प्रस्तावना
मागील
अडतिसाव्या श्लोकात भगवान श्रीकृष्णांनी स्पष्ट केले की, या जगात आत्मज्ञानासारखे परम
पावन दुसरे काहीही नाही आणि कर्मयोगाने सिद्ध झालेला साधक हे ज्ञान काळाच्या ओघात
स्वतःच्या अंतःकरणात प्राप्त करतो. आता या एकोणचाळिसाव्या श्लोकात भगवान श्रीकृष्ण
ज्ञानप्राप्तीसाठी आवश्यक असणाऱ्या अनिवार्य आंतरिक पात्रतेची त्रिसूत्री सांगतात.
हे ज्ञान नेमके कोणाला प्राप्त होते आणि ते मिळाल्यानंतर साधकाला तात्काळ कोणती
सर्वोच्च शांती लाभते, याचा अत्यंत प्रसिद्ध व कल्याणकारी
महामंत्र भगवान येथे अर्जुनाला देतात.
२. मूळ श्लोक आणि संधी विग्रह
श्रद्धावाँल्लभते
ज्ञानं तत्परः संयतेन्द्रियः ।
ज्ञानं
लब्ध्वा परां शान्तिमचिरेणाधिगच्छति ॥ ३९ ॥
संधी विग्रह
श्रद्धावान्
लभते ज्ञानम् तत्परः संयत-इन्द्रियः ।
ज्ञानम्
लब्ध्वा पराम् शान्तिम् अचिरेण अधिगच्छति ॥ ३९ ॥
३. शब्दार्थ
·
श्रद्धावान् = (सद्गुरू, शास्त्र आणि ईश्वराच्या वचनांवर) अढळ श्रद्धा आणि निष्ठा बाळगणारा
·
लभते = प्राप्त करतो / मिळवतो
·
ज्ञानम् = आत्मज्ञान
·
तत्परः = (साधनेमध्ये) अखंड तत्पर
असणारा / संपूर्ण एकाग्रतेने झटणारा
·
संयत-इन्द्रियः = ज्याने आपली सर्व इंद्रिये
पूर्णपणे ताब्यात ठेवली आहेत असा (जितेंद्रिय)
·
ज्ञानम् = आत्मज्ञान
·
लब्ध्वा = प्राप्त करून / मिळवून
·
पराम् = परम / सर्वोच्च
·
शान्तिम् = शांतीला / समाधानाला
·
अचिरेण = अत्यंत अल्पावधीत / तात्काळ
/ विलंब न लावता
·
अधिगच्छति = प्राप्त होतो / पोहोचतो
४. एकसूत्री विश्लेषण
भगवान
श्रीकृष्ण म्हणतात: “ज्याच्या अंतःकरणात अढळ श्रद्धा
आहे, जो साधनेमध्ये संपूर्ण निष्ठेने तत्पर आहे, आणि ज्याने आपल्या सर्व इंद्रियांवर
पूर्ण संयम मिळवला आहे— असा साधकच त्या
दिव्य आत्मज्ञानाला प्राप्त करतो. आणि असे आत्मज्ञान प्राप्त होताच तो अत्यंत
अल्पावधीत (तात्काळ) परम
शांतीला प्राप्त होतो.“
या
श्लोकात ज्ञानप्राप्तीची आंतरिक त्रिसूत्री आणि त्याचे तात्काळ फळ सांगितले आहे:
1.
श्रद्धा (Faith): “सद्गुरू आणि
शास्त्रांचे वचन हेच अंतिम सत्य आहे” हा संशयरहित दृढ
विश्वास.
2.
तत्परता (Earnest Application): केवळ विचार न करता ज्ञानाच्या
प्राप्तीसाठी सातत्याने आणि प्राधान्याने वेळ व ऊर्जा देणे.
3.
इंद्रियसंयम (Sense Control): इंद्रियांची शक्ती बाह्य
विषयांमागे वाया न घालवता तिला अंतर्मुख करणे. जेव्हा या तीन गोष्टी एकत्र येतात,
तेव्हा आत्मज्ञानाचा उदय होतो; आणि ज्ञान
मिळताच संसारातील सर्व वासना, भय आणि चिंतांचा अंत होऊन जीवाला
नित्य ‘परम शांती‘ लाभते.
५. आचार्यांचे मत
·
आदि शंकराचार्य: आद्य शंकराचार्यांच्या मते, केवळ कुशाग्र बुद्धी किंवा
पांडित्य असून उपयोग नाही; जोपर्यंत अंतःकरणात श्रद्धा,
तत्परता आणि इंद्रियसंयम नाही, तोपर्यंत ज्ञान
प्रगट होऊ शकत नाही. आत्मज्ञान प्राप्त होताच अज्ञानाचा पडदा दूर होतो आणि साधक
विलंबाशिवाय (अचिरेण) तात्काळ कैवल्य मोक्षरूप परम शांतीला प्राप्त होतो.
·
रामानुजाचार्य: श्री रामानुजाचार्य स्पष्ट करतात की, भगवंताच्या स्वरूपाविषयी आणि
भक्तीच्या मार्गाविषयी ज्याला अढळ श्रद्धा असते, तोच
इंद्रियनिग्रह करून भगवद्प्राप्तीचे ज्ञान मिळवतो आणि सर्व संसाराच्या त्रासातून
सुटून भगवंताच्या नित्य शांतीत लीन होतो.
६. ज्ञानेश्वरी
संत
ज्ञानेश्वर महाराज या श्लोकातील श्रद्धेचे आणि परम शांतीचे गोड मर्म सांगताना
ओव्यांमध्ये मांडतात:
जयाचिया
अंतःकरणीं साचार। श्रद्धेचा असे अंकुर। आणि
जो ज्ञानाचिया चाडें तत्पर। सर्वकाळ॥ जया इंद्रियांची आटोपणी। जाहलीसे संयमगुणीं।
तयासीच ज्ञानाची जोडणी। रोकडी
होय॥ मग ज्ञान
हातां चढलें जैसें। तेथ अविद्या समूळ नासे। परम शांतीचें सुख ऐसें। उचंबळे अंतरीं॥
जैसें तहानिया अमृत पावे। मग
तृषेचें भय काय उरावे? तैसा शांतीमाजीं सामावे। अचिरेण
बापा॥
माउली
म्हणतात— “हे
अर्जुना, ज्याच्या अंतःकरणात श्रद्धेचा खरा अंकुर फुटला आहे,
जो ज्ञानाच्या प्राप्तीसाठी सदैव तत्पर आहे आणि ज्याने इंद्रियांना
संयमाने जिंकले आहे; त्यालाच आत्मज्ञान प्रत्यक्ष हाताशी
येते. एकदा का ज्ञान प्राप्त झाले की अविद्या समूळ नष्ट होते आणि अंतःकरणात परम
शांतीचे सुख उचंबळून येते. ज्याप्रमाणे तहानलेल्या माणसाला अमृत मिळाल्यावर
तहानेचे भय राहत नाही, तसेच साधक विलंबाशिवाय त्या परम
शांतीमध्ये अखंड सामावून जातो.“
७. व्यावहारिक दृष्टिकोन
आजच्या
वेगवान, संशयी
आणि चंचल युगात हा श्लोक कोणत्याही क्षेत्रात यश आणि मनःशांती मिळवण्याचे
त्रिसूत्री सूत्र (Blueprint) देतो:
·
श्रद्धेचे महत्त्व (Belief & Conviction): आपण जे काम किंवा अभ्यास करत
आहोत, त्यावर आपला पूर्ण विश्वास असणे गरजेचे आहे. संशयाने सुरू केलेले काम कधीही
पूर्णत्वास जात नाही.
·
कटीबद्धता आणि तत्परता (Proactive Dedication): केवळ ध्येय ठरवून चालत नाही,
तर त्या दिशेने रोज अखंड कृती करणे (तत्परता) यशासाठी अनिवार्य आहे.
·
लक्ष विचलित न होऊ देणे (Focus & Digital Discipline): मोबाईल, व्यसने किंवा अनावश्यक मनोरंजनाच्या मोहात न अडकता इंद्रियांवर ताबा
(संयतेन्द्रिय) ठेवल्यास बुद्धीची कार्यक्षमता अफाट वाढते.
·
आंतरिक शांतीची प्राप्ती: जेव्हा योग्य ज्ञानाने निर्णय घेतले
जातात, तेव्हा
पश्चात्ताप आणि भीती संपून मनात अखंड शांती आणि आत्मविश्वास निर्माण होतो.
८. निष्कर्ष
अशा प्रकारे या एकोणचाळिसाव्या श्लोकात भगवान श्रीकृष्णांनी
साधनेचे अंतिम रहस्य विशद केले आहे. श्रद्धा हा ज्ञानाचा पाया आहे, तत्परता हा त्याचा वेग आहे
आणि इंद्रियसंयम हे त्याचे संरक्षक कवच आहे. या तिन्ही गुणांनी संपन्न झालेल्या
साधकाला ज्ञान आणि त्यापाठोपाठ ‘परम शांती‘ मिळणे हा निसर्गाचा शाश्वत नियम आहे. आता याउलट, ज्याच्या
मनात श्रद्धा नाही आणि जो सतत संशय घेतो, त्याची काय दुर्दशा
होते? याचा अत्यंत गंभीर इशारा भगवान पुढील चाळिसाव्या
श्लोकात ‘संशयात्मा विनश्यति‘ या अमर वचनाद्वारे देणार आहेत.