अध्याय ४ था – श्लोक – ७ वा

श्रीमद् भगवद् गीतेच्या ४ थ्या अध्यायातील ७ व्या श्लोकाचे विवेचन

१. प्रस्तावना

मागील सहाव्या श्लोकात भगवान श्रीकृष्णांनी स्पष्ट केले की, ते अजन्मा, अविनाशी आणि सर्व प्राणिमात्रांचे ईश्वर असूनही स्वतःच्या प्रकृतीला वश करून आपल्या दिव्य योगमायेने प्रकट होतात. आता या सातव्या श्लोकात संपूर्ण विश्वातील सर्वात प्रसिद्ध, प्रभावी आणि दिलासा देणारे सत्य समोर येते— ‘भगवान नेमके केव्हा आणि कोणत्या परिस्थितीत अवतार घेतात?’ सृष्टीतील नैतिक समतोल बिघडल्यानंतर ईश्वर का अवतीर्ण होतो, याचे कालखंड आणि कारण भगवान श्रीकृष्ण स्वतः या श्लोकात स्पष्ट करतात.

२. मूळ श्लोक आणि संधी विग्रह

यदा यदा हि धर्मस्य ग्लानिर्भवति भारत ।

अभ्युत्थानमधर्मस्य तदात्मानं सृजाम्यहम् ॥ ७ ॥

संधी विग्रह

यदा यदा हि धर्मस्य ग्लानिः भवति भारत ।

अभ्युत्थानम् अधर्मस्य तदा आत्मानम् सृजामि अहम् ॥ ७ ॥

३. शब्दार्थ

·        यदा यदा = जेव्हा जेव्हा

·        हि = खरोखरच / निश्चितपणे

·        धर्मस्य = धर्माची (सत्य, न्याय आणि नीतिमूल्यांची)

·        ग्लानिः = हानी / लोप / ऱ्हास

·        भवति = होते

·        भारत = हे भरतवंशी अर्जुना!

·        अभ्युत्थानम् = उत्थान / वाढ / बजबजपुरी

·        अधर्मस्य = अधर्माची (अन्याय, अत्याचार आणि पापाची)

·        तदा = तेव्हा तेव्हा

·        आत्मानम् = स्वतःला (माझ्या सगुण-साकार रूपाला)

·        सृजामि = प्रकट करतो / निर्माण करतो

·        अहम् = मी

४. एकसूत्री विश्लेषण

भगवान श्रीकृष्ण म्हणतात: “हे भरतवंशी अर्जुना! जेव्हा जेव्हा धर्माची हानी (ऱ्हास) होते आणि अधर्माची अनिर्बंध वाढ होते, तेव्हा तेव्हा मी स्वतःला साकार रूपात या सृष्टीत प्रकट करतो (अवतार घेतो).“

येथे ‘धर्म‘ म्हणजे कोणताही संकुचित पंथ, जात किंवा कर्मकांड नव्हे, तर विश्वाला धारण करणारी वैश्विक व्यवस्था, कर्तव्यनिष्ठा, सत्य, न्याय आणि मानवी नीतिमूल्ये होत (“धारणाद्धर्म इत्याहुः धर्मो धारयते प्रजाः“). जेव्हा समाजात स्वार्थ, अत्याचार आणि दुष्ट प्रवृत्ती इतक्या वाढतात की, सज्जनांचे जगणे असह्य होते, तेव्हा प्रकृतीचा आणि विश्वाचा समतोल राखण्यासाठी परमात्मा स्वतः मानवरूपात अवतरतो.

५. आचार्यांचे मत

·        आदि शंकराचार्य: आद्य शंकराचार्यांच्या मते, धर्माचे रक्षण झाले तरच विश्वाची धारणा आणि जीवांचा मोक्षमार्ग सुरक्षित राहतो. जेव्हा मानवामध्ये अविवेक वाढून धर्माला ग्लानी येते, तेव्हा सृष्टीचे मूळ चालक परमात्मा स्वतःच्या संकल्पाने देह धारण करून धर्माचे पुनरुत्थान करतात.

·        रामानुजाचार्य: श्री रामानुजाचार्य स्पष्ट करतात की, ईश्वर हा केवळ न्यायाधीशासारखा तटस्थ नसून तो भक्तांचा परम सुहृद आहे. संकटात सापडलेल्या भक्तांचे रक्षण करण्यासाठी आणि त्यांच्या आर्त हाकेला ओ देण्यासाठी भगवंत कोणत्याही युगाच्या बंधनात न अडकता स्वेच्छेने वारंवार प्रकट होतात.

६. ज्ञानेश्वरी

संत ज्ञानेश्वर महाराज या श्लोकाचा ओजस्वी आणि रसाळ भाव मांडताना सांगतात:

यदा यदा हि या बोला। धर्मलोपाचा समयो आला। तेव्हां मी अवतरलों भला। आकारासी॥ धर्मासि ग्लानि उपजली। अधर्माची मांडणी जाहली। साधुजनांसि पीडा जाहली। अपार जेव्हां॥ तेव्हां मी अच्युत अवतरे। अज्ञानाचें तिमिर हरे। धर्माचे पालव विव्हरे। जगामाजी॥

माउली म्हणतात— “हे अर्जुना, ज्या ज्या वेळी धर्माचा लोप होतो, अधर्माची सत्ता माजते आणि सज्जनांना अपार छळ सोसावा लागतो, त्या त्या वेळी मी स्वतः निराकारातून साकार रूपात अवतीर्ण होतो. मी अज्ञानाचा अंधकार दूर करतो आणि जगामध्ये पुन्हा एकदा धर्माची मंगलमय पताका फडकवतो.“

७. व्यावहारिक दृष्टिकोन

आजच्या आधुनिक जीवनात आणि सामाजिक संदर्भात हा श्लोक आशेचा आणि कृतीचा अत्यंत मोठा दीपस्तंभ आहे:

·        सकारात्मकतेचा चिरंतन विश्वास (Optimism & Hope): जग कितीही अंधकारमय, भ्रष्ट किंवा अन्यायकारक वाटले, तरी वाईटाचा अंत हा ठरलेलाच असतो. अंतिम विजय हा नेहमी सत्याचाच (धर्माचाच) होतो, हा दृढ विश्वास हा श्लोक देतो.

·        स्वतःतील दैवी शक्तीची जाणीव (Being the Change): जेव्हा आजूबाजूला अनागोंदी आणि नकारात्मकता वाढते, तेव्हा केवळ निष्क्रिय बसून तक्रार करण्याऐवजी स्वतः सत्याच्या व न्यायाच्या बाजूने ठाम उभे राहणे, म्हणजेच आपल्यातील भगवद्भावाला जागृत करणे होय.

·        अतिरेकाचा अंत (Correction of Imbalance): निसर्गाचा नियम आहे की, कोणत्याही गोष्टीचा अतिरेक (अधर्म/अन्याय) फार काळ टिकत नाही; निसर्ग स्वतः समतोल साधण्यासाठी योग्य परिस्थिती आणि योग्य व्यक्ती निर्माण करतो.

८. निष्कर्ष