अध्याय ४ था – श्लोक – ४२ वा

श्रीमद् भगवद् गीतेच्या ४ थ्या अध्यायातील ४२ व्या श्लोकाचे विवेचन

१. प्रस्तावना

मागील एकेचाळिसाव्या श्लोकात भगवान श्रीकृष्णांनी स्पष्ट केले की, निष्काम कर्मयोगाने कर्मांचे समर्पण करणारा, ज्ञानाने संशय तोडणारा आणि आत्मस्वरूपात स्थिर असलेला पुरुष कर्मबंधनातून पूर्णपणे मुक्त होतो. आता या बेचाळिसाव्या— म्हणजेच चौथ्या अध्यायाच्या अंतिम श्लोकात— भगवान श्रीकृष्ण संपूर्ण ज्ञानकर्मसंन्यासयोगाचा निर्णायक आणि तेजस्वी उपसंहार करतात. अर्जुनाच्या अंतःकरणातील अज्ञानजन्य संशयाला आत्मज्ञानाच्या खड्गाने (तलवारीने) कापून टाकून, निष्काम कर्मयोगात स्थिर होण्यासाठी आणि युद्धाच्या कर्तव्यासाठी ‘उठून उभे राहण्याचा‘ (उत्तिष्ठ) परम मंगल आदेश भगवान येथे देतात.

२. मूळ श्लोक आणि संधी विग्रह

तस्मादज्ञानसम्भूतं हृत्स्थं ज्ञानासिनात्मनः ।

छित्त्वैनं संशयं योगमातिष्ठोत्तिष्ठ भारत ॥ ४२ ॥

संधी विग्रह

तस्मात् अज्ञान-सम्भूतम् हृत्-स्थम् ज्ञान-असिना आत्मनः ।

छित्वा एनम् संशयम् योगम् आतिष्ठ उत्तिष्ठ भारत ॥ ४२ ॥

३. शब्दार्थ

·        तस्मात् = म्हणून / त्या कारणाने

·        अज्ञान-सम्भूतम् = अज्ञानातून उत्पन्न झालेल्या

·        हृत्-स्थम् = हृदयामध्ये (अंतःकरणात) घर करून बसलेल्या

·        ज्ञान-असिना = आत्मज्ञानाच्या तलवारीने (असि = तलवार/खड्ग)

·        आत्मनः = स्वतःच्या (आत्म्याच्या यथार्थ ज्ञानाने)

·        छित्वा = छेद करून / समूळ कापून टाकून

·        एनम् = या (सध्या तुझ्या मनात असलेल्या)

·        संशयम् = संशयाला / मोहाला

·        योगम् = निष्काम कर्मयोगाचा

·        आतिष्ठ = आश्रय घे / त्यात स्थिर हो

·        उत्तिष्ठ = (कर्तव्यासाठी/युद्धासाठी) उठून उभा राहा!

·        भारत = हे भारता (भरतवंशी अर्जुना)!

४. एकसूत्री विश्लेषण

भगवान श्रीकृष्ण म्हणतात: “म्हणून हे भरतवंशी अर्जुना! तुझ्या अंतःकरणात अज्ञानातून उत्पन्न होऊन घर करून बसलेल्या या सर्व संशयाचा, तू स्वतःच्या ‘आत्मज्ञानाच्या तीक्ष्ण तलवारीने‘ (ज्ञानासिना) समूळ छेद कर (तो नष्ट कर); आणि निष्काम कर्मयोगाचा दृढ आश्रय घेऊन युद्धाच्या कर्तव्यासाठी उठून उभा राहा (उत्तिष्ठ)!“

हा श्लोक संपूर्ण चौथ्या अध्यायाचा अंतिम आदेश आणि कृतीची दिशा देतो:

1.      संशयाचे मूळ आणि स्थान: संशय हा बाहेर नसून अंतःकरणात (हृत्स्थम्) असतो आणि त्याचे मूळ केवळ ‘अज्ञान‘ (अज्ञानसम्भूतम्) हेच आहे.

2.      ज्ञानाची तलवार (ज्ञानासि): संशयावर बाह्य युक्तिवाद किंवा टाळाटाळ हा उपाय नाही; तर “मी शुद्ध, अविनाशी आत्मा आहे आणि देह नश्वर आहे” हे आत्मज्ञानच एकमेव तीक्ष्ण अस्त्र आहे.

3.      योगाश्रय आणि कृती (योगमातिष्ठ उत्तिष्ठ): संशयाचे जाळे तुटल्यानंतर पळवाट न काढता, निष्काम भावाने आपले विहित कर्तव्य पार पाडण्यासाठी संपूर्ण उत्साहाने सिद्ध होणे हाच गीतेचा अंतिम संदेश आहे.

५. आचार्यांचे मत

·        आदि शंकराचार्य: आद्य शंकराचार्यांच्या मते, संशय हा सर्व कल्याणाचा नाश करणारा असल्याने, त्याला आत्मज्ञानाच्या खड्गाने समूळ तोडणे अनिवार्य आहे. संशयाचा नाश झाल्यावरच साधक अंतःकरणशुद्धीसाठी निष्काम कर्मयोगाचे (योगमातिष्ठ) आचरण करू शकतो; म्हणून भगवान अर्जुनाला युद्धाच्या कर्तव्यास उभे राहण्याची आज्ञा करतात.

·        रामानुजाचार्य: श्री रामानुजाचार्य स्पष्ट करतात की, आत्म्याचे अमरत्व आणि परमात्म्याची सर्वव्यापकता जाणून अर्जुनाने आपला विषाद व संशय दूर करावा. भगवंताची आज्ञा मानून निष्काम भावाने धर्मयुद्ध लढणे हाच अर्जुनाचा श्रेष्ठ कर्मयोग आहे.

६. ज्ञानेश्वरी

संत ज्ञानेश्वर महाराज या अध्यायाच्या सांगतेचे आणि भगवान श्रीकृष्णांच्या गर्जनेचे वर्णन करताना अत्यंत ओजस्वी ओव्यांमध्ये मांडतात:

म्हणौनि अज्ञानापासोनि उपजला। जो हा संशय हृदयीं ठाकला। ज्ञानखड्गें तयाला। तोडीं वेगीं॥ आत्मज्ञानाची तीक्ष्ण धार। संशयाचा करील संहार। नुरेचि अज्ञानाचा लवलेशभार। अंतःकरणीं॥ मग निष्काम कर्मयोगातें। आचर पां दृढ चित्ते। उठीं गा पुढें भरतकुळ-प्रदीप्ते। संग्रामीं या॥ सांडीं धनुष्यबाणाचा भारु?। ना तरी हा रणीं उभा धीरु। होऊनि करीं कर्तव्य-विचारु। पार्था वेगीं॥

माउली म्हणतात— “हे अर्जुना, म्हणून तुझ्या हृदयात अज्ञानातून निर्माण झालेला जो हा संशयरूपी शत्रू बसला आहे, त्याला आत्मज्ञानाच्या तीक्ष्ण तलवारीने तात्काळ कापून टाक. ज्ञानाच्या एकाच वाराने संशयाचा समूळ संहार होईल आणि मनात अज्ञानाचा लवलेशही उरणार नाही. मग निष्काम कर्मयोगाचा दृढ आश्रय घे; आणि हे भरतकुळाचे दीपका अर्जुना, आता धनुष्यबाण हाती घेऊन या धर्मसंग्रामासाठी सज्ज हो, ताठ मानेने उठून उभा राहा!“

७. व्यावहारिक दृष्टिकोन

आजच्या जीवनात अनिर्णायकता (Indecision), आळस आणि मानसिक संभ्रमावर मात करण्यासाठी हा श्लोक सर्वोच्च प्रेरणा देतो:

·        संभ्रमावर तात्काळ मात (Cutting the Confusion): जेव्हा जेव्हा जीवनात ‘काय करावे आणि काय करू नये‘ असा संशय येतो, तेव्हा योग्य ज्ञान, सत्य आणि मार्गदर्शकांचा सल्ला घेऊन संशयाचा तात्काळ निचरा केला पाहिजे.

·        कृतीची अनिवार्यता (Action over Procrastination – उत्तिष्ठ): केवळ विचारांचे इमले बांधून समस्या सुटत नाहीत; संशय संपवून प्रत्यक्ष कृतीच्या मैदानात उतरणे आणि कामाला सुरुवात करणे हीच खरी प्रगती आहे.

·        कर्तव्याचे भान (Duty-Bound Living): आयुष्यातील आव्हाने किंवा संकटसमयी पळून न जाता, स्वतःच्या भूमिकेला आणि जबाबदारीला खंबीरपणे सामोरे जाण्याचा आत्मविश्वास हा श्लोक देतो.

८. निष्कर्ष

अशा प्रकारे या बेचाळिसाव्या श्लोकासह श्रीमद् भगवद् गीतेचा ‘ज्ञानकर्मसंन्यासयोग‘ नावाचा चौथा अध्याय अत्यंत दिमाखात आणि सामर्थ्याने संपन्न होतो. या अध्यायात भगवान श्रीकृष्णांनी आपल्या अवताराचे रहस्य (यदा यदा हि धर्मस्य), निष्काम कर्माचे मर्म, विविध यज्ञांची मालिका, सद्गुरूंचे महत्त्व, आणि ज्ञानाचे अलौकिक तारकत्व उलगडून शेवटी अर्जुनाला संशयमुक्त करून कृतीप्रवृत्त केले आहे.