अध्याय ४ था – श्लोक – १८ वा

श्रीमद् भगवद् गीतेच्या ४ थ्या अध्यायातील १८ व्या श्लोकाचे विवेचन

१. प्रस्तावना

मागील सतराव्या श्लोकात भगवान श्रीकृष्णांनी कर्माची गती अत्यंत गहन असल्याचे सांगून कर्म, विकर्म आणि अकर्म या तिन्हींचे मर्म जाणण्याचा उपदेश केला होता. आता या अठराव्या श्लोकात भगवान श्रीकृष्ण संपूर्ण गीतेतील अत्यंत प्रसिद्ध, सूक्ष्म आणि क्रांतिकारी असे महा सत्य मांडतात. कर्मात अकर्म आणि अकर्मात कर्म पाहणारा खरा बुद्धिमान आणि योगी कसा असतो, या विरोधाभासी वाटणाऱ्या अलौकिक तत्त्वाचे रहस्य भगवान येथे उलगडून दाखवतात.

२. मूळ श्लोक आणि संधी विग्रह

कर्मण्यकर्म यः पश्येदकर्मणि च कर्म यः ।

स बुद्धिमान्मनुष्येषु स युक्तः कृत्स्नकर्मकृत् ॥ १८ ॥

संधी विग्रह

कर्मणि अकर्म यः पश्येत् अकर्मणि च कर्म यः ।

सः बुद्धिमान् मनुष्येषु सः युक्तः कृत्स्न-कर्म-कृत् ॥ १८ ॥

३. शब्दार्थ

·        कर्मणि = कर्मामध्ये (शारीरिक किंवा व्यावहारिक हालचाली चालू असताना)

·        अकर्म = अकर्म (अलिप्तता / कर्माचा अभाव / आत्म्याचे अकर्तेपण)

·        यः = जो मनुष्य

·        पश्येत् = पाहतो / अनुभवतो

·        अकर्मणि = अकर्मामध्ये (हात-पाय न हलवता शांत बसले असताना किंवा बाह्य कर्मत्यागात)

·        च = आणि

·        कर्म = कर्म (मनातील सूक्ष्म क्रिया / वासना)

·        यः = जो पाहतो

·        सः = तो मनुष्य

·        बुद्धिमान् = खरा बुद्धिमान / ज्ञानी

·        मनुष्येषु = सर्व माणसांमध्ये

·        सः = तो

·        युक्तः = योगी / समाहित चित्त

·        कृत्स्न-कर्म-कृत् = सर्व कर्मे करणारा (ज्याची सर्व कर्तव्ये पूर्ण झाली आहेत असा)

४. एकसूत्री विश्लेषण

भगवान श्रीकृष्ण म्हणतात: “जो मनुष्य कर्म करत असतानाही त्यात ‘अकर्म‘ (आत्म्याची पूर्ण अलिप्तता आणि अकर्तेपण) पाहतो, आणि जो कर्मत्याग करून शांत बसलेला असतानाही त्यात ‘कर्म‘ (मनातील सूक्ष्म अहंकार व वासना) पाहतो— तोच सर्व माणसांमध्ये खरा बुद्धिमान आहे, तोच खरा योगी आहे आणि त्यानेच सर्व कर्मांचे अंतिम फळ मिळवले आहे.“

हा श्लोक दोन मूलभूत तत्त्वे स्पष्ट करतो:

1.      कर्मात अकर्म पाहणे: शरीराने, बुद्धीने किंवा इंद्रियांनी सर्व कामे घडत असतानाही अंतःकरणात “मी कर्ता नसून केवळ साक्षी आत्मा आहे” हा भाव असणे; ज्यामुळे ती कर्मे असूनही कर्माचे बंधन निर्माण करत नाहीत (ते अकर्म ठरते).

2.      अकर्मात कर्म पाहणे: केवळ शरीराची हालचाल थांबवून किंवा संन्यास घेऊन शांत बसणे म्हणजे मुक्ती नव्हे; कारण मनात जर विचार आणि सुप्त वासना चालू असतील, तर ते कर्मत्याग नसून उलट सूक्ष्म ‘कर्म‘च आहे.

५. आचार्यांचे मत

·        आदि शंकराचार्य: आद्य शंकराचार्यांच्या मते, आत्मा हा स्वभावतः नित्य अकर्ता व निर्विकार आहे; सर्व हालचाली केवळ देह, मन आणि इंद्रियांच्या पातळीवर होतात. जो ज्ञानी पुरुष सर्व कर्मांमध्ये आत्म्याचे नित्य अकर्तेपण (अकर्म) ओळखतो, तोच खरा मोक्षाचा अधिकारी आहे. बाह्य कर्म सोडणारा नव्हे, तर अहंकाराचा त्याग करणाराच खरा संन्यासी होय.

·        रामानुजाचार्य: श्री रामानुजाचार्य स्पष्ट करतात की, कर्तव्यकर्म करत असताना ते ईश्वराचे कार्य मानून त्यातील आत्मज्ञानाचा भाग पाहणे म्हणजेच कर्मात अकर्म पाहणे होय. असा साधक कर्मयोगाच्या आचरणानेच ज्ञानयोगाची सर्वोच्च फळे प्राप्त करतो.

६. ज्ञानेश्वरी

संत ज्ञानेश्वर महाराज या गहन तत्त्वाचे मर्म उलगडताना अत्यंत सुंदर आणि रसाळ दृष्टांतांनी वर्णन करतात:

कर्माचिया गडबडी। जो अकर्मपण न संडी। ना तरी निष्क्रिय आवडीं। कर्मातें न देखे॥ जैसें नावेवरी बैसतां। वाहे डोलत धांवतां। झाडें धांवती पाहातां। परि तीं निश्चळें॥ नावेचा वेग झाडां आला। आणि झाडांचा निश्चळपण नावेसी जाहला। तैसा कर्म आणि अकर्माचा भला। विवेक कीजे॥ तोचि एकु ज्ञानी। तोचि कृतकृत्य संसारीं जाणी। तोचि योगी या अवनीं। योगयुक्तु॥

माउली म्हणतात— “हे अर्जुना, ज्याप्रमाणे नावेत बसून नदीच्या प्रवाहात जात असताना किनाऱ्यावरील स्थिर झाडे धावल्यासारखी भासतात, आणि खरी धावणारी नाव मात्र बसलेल्या माणसाला स्थिर वाटते; त्याप्रमाणे अज्ञानी माणूस स्वतःच्या आत्म्याला कर्ता मानून फसला जातो. जो या भ्रमापलीकडे जाऊन कर्म चालू असतानाही आत्म्याची अचल शांतता अनुभवतो, तोच या पृथ्वीतलावर खरा ज्ञानी, तोच योगी आणि तोच सर्व कर्मांचे मर्म जाणणारा धन्य पुरुष होय.“

७. व्यावहारिक दृष्टिकोन

आजच्या धकाधकीच्या, मल्टी-टास्किंग आणि जबाबदाऱ्यांनी भरलेल्या आधुनिक जीवनात हा श्लोक सर्वोच्च कार्यक्षमता आणि मानसिक शांततेचा मार्ग दाखवतो:

·        कामाच्या प्रचंड ताणातही आंतरिक शांतता (Calm in Chaos): दिवसभरात शेकडो कामे, निर्णय आणि धावपळ (कर्म) चालू असतानाही मनात अलिप्तता व साक्षीभाव ठेवल्यास कोणताही मानसिक थकवा येत नाही (कर्मात अकर्म).

·        आळस म्हणजे शांतता नव्हे (Action vs. Inaction): काम सोडून नुसते पडून राहणे किंवा जबाबदाऱ्यांपासून पळ काढणे म्हणजे मनाची शांतता नव्हे; उलट काम न करतानाही मनात सतत चिंता चालू राहणे हे मोठे बंधन आहे (अकर्मात कर्म).

·        उत्कृष्टतेसह अलिप्तता (Flow State): स्वतःचा अहंकार आणि फलाशा बाजूला ठेवून कामाशी एकरूप झाल्यास कामाचा दर्जा सर्वोत्तम होतो आणि मन सदैव तणावमुक्त राहते.

८. निष्कर्ष