श्रीमद् भगवद् गीतेच्या ४ थ्या
अध्यायातील ४ थ्या श्लोकाचे विवेचन
१. प्रस्तावना
मागील
श्लोकात भगवान श्रीकृष्णांनी सांगितले की, हा प्राचीन कर्मयोग त्यांनी सृष्टीच्या आरंभी सूर्याला सांगितला होता आणि
तोच आता ते अर्जुनाला सांगत आहेत. हे ऐकून अर्जुनाच्या मनात एक मोठा संभ्रम आणि
व्यावहारिक शंका निर्माण होते. श्रीकृष्ण हे त्याचे समकालीन सखे, वसुदेवांचे पुत्र आहेत आणि सूर्य तर सृष्टीच्या सुरुवातीचा अतिप्राचीन देव
आहे; मग श्रीकृष्णांनी सूर्याला उपदेश कसा केला असेल?
ही साशंकता दूर करण्यासाठी आणि संपूर्ण विश्वाला भगवंतांच्या दिव्य
अवताराचे रहस्य समजावे म्हणून अर्जुन या चौथ्या श्लोकात अत्यंत सहज आणि प्रामाणिक
प्रश्न विचारतो.
२. मूळ श्लोक आणि संधी विग्रह
अर्जुन उवाच ।
अपरं भवतो
जन्म परं जन्म विवस्वतः ।
कथमेतद्विजानीयां
त्वमादौ प्रोक्तवानिति ॥ ४ ॥
संधी विग्रह
अपरम् भवतः
जन्म परम् जन्म विवस्वतः ।
कथम् एतत्
विजानीयाम् त्वम् आदौ प्रोक्तवान् इति ॥ ४ ॥
३. शब्दार्थ
·
अर्जुनः उवाच = अर्जुन म्हणाला
·
अपरम् = अलिकडचा / अलिकडच्या
काळातील
·
भवतः = आपला (तुमचा)
·
जन्म = जन्म
·
परम् = पूर्वीचा / प्राचीन काळातील
·
जन्म = जन्म
·
विवस्वतः = सूर्याचा (विवस्वानचा)
·
कथम् = कसे
·
एतत् = हे
·
विजानीयाम् = मी समजून घेऊ / मानावे
·
त्वम् = तुम्ही
·
आदौ = सृष्टीच्या प्रारंभी
·
प्रोक्तवान् = (हा योग) सांगितला होता
·
इति = असे
४. एकसूत्री विश्लेषण
अर्जुन
विचारतो: “हे
कृष्णा! तुमचा जन्म तर अलीकडच्या काळातील (वसुदेवांच्या घरात झालेला) आहे आणि
सूर्याचा जन्म तर सृष्टीच्या प्रारंभाच्या अत्यंत प्राचीन काळातील आहे. मग आपणच
सृष्टीच्या प्रारंभी सूर्याला हा योग सांगितला होता, हे मी
कसे समजून घ्यावे आणि यावर कसा विश्वास ठेवावा?”
अर्जुनाचा
हा प्रश्न अज्ञानातून किंवा द्वेषातून आलेला नसून एका निष्कपट भक्ताने आणि
जिज्ञासू साधकाने विचारलेला आहे. सामान्य मानवी बुद्धीला कालमर्यादेपलीकडील ईश्वरी
तत्त्व समजणे कठीण असते; म्हणूनच अर्जुन हा प्रश्न विचारून भगवंतांच्या नित्य, सनातन आणि अजन्मा स्वरूपाचे गूढ उकलण्याची सुंदर संधी निर्माण करतो.
५. आचार्यांचे मत
·
आदि शंकराचार्य: आद्य शंकराचार्य स्पष्ट करतात की, अर्जुनाला स्वतःला
श्रीकृष्णाचे श्रेष्ठत्व ठाऊक होते; तरीही जगातील नास्तिक
आणि अज्ञानी लोकांच्या मनातील संशय कायमचा नष्ट व्हावा आणि भगवंतांनी स्वतःच्या
मुखाने अवताररहस्य स्पष्ट करावे, यासाठी अर्जुनाने हा प्रश्न
विचारला.
·
रामानुजाचार्य: श्री रामानुजाचार्य यांच्या मते, अर्जुन येथे सर्वसामान्य
जीवात्मा आणि साक्षात परब्रह्म यांच्यातील भेद समजून घेत आहे. श्रीकृष्णांचे शरीर
हे प्रकृतीचे नसून दिव्य आहे, हे तत्त्व पुढच्या श्लोकात
स्पष्ट होण्यासाठीच या शंकेची निर्मिती झाली आहे.
६. ज्ञानेश्वरी
संत
ज्ञानेश्वर महाराज अर्जुनाच्या मनातील निरागस संभ्रम आणि आश्चर्य मांडताना
ओव्यांमध्ये सांगतात:
अर्जुन
म्हणे देवा। हा विचारू न पडे विसांवा। कवतुक
कायी सांगावा। आमुचा आम्हां॥ तुमचा जन्म तंव आतांचिला। आणि विवस्वानाचा मागां जाहाला।
तरी तुम्हीं हा योगु उपदेशिला।
हें घडे केवीं॥ हें
बोलणें ऐकतां गोड। परि मनासी पडिलें सांकड। म्हणौनि पुसतों गूढ। मज सांगावें जी॥
माउली
म्हणतात— “अर्जुन
म्हणतो, ‘हे देवा! हे ऐकून माझे मन कोड्यात पडले आहे. आपले
हे कौतुक मला समजेनासे झाले आहे. आपला जन्म तर आत्ताचा, अलीकडचा
आहे आणि सूर्याचा जन्म तर काळाच्या अगदी आरंभीचा; मग आपण
त्याला हा उपदेश केला हे कसे जुळवून पाहावे? आपले बोलणे
ऐकायला फार मधुर वाटते, पण बुद्धीला याचे मोठे कोडे पडले आहे;
म्हणून कृपा करून हे गूढ मला स्पष्ट करून सांगावे.‘”
७. व्यावहारिक दृष्टिकोन
आजच्या
विज्ञान, शिक्षण
आणि व्यवस्थापनाच्या दृष्टीने अर्जुनाचा हा प्रश्न अत्यंत मोलाचा संदेश देतो:
·
सद्हेतूने विचारलेली शंका (Curiosity & Critical Thinking): ज्ञानाच्या मार्गावर
अंधश्रद्धा न ठेवता, संभ्रम दूर करण्यासाठी योग्य व्यक्तीला
अत्यंत नम्रतेने व थेट प्रश्न विचारणे हाच खरा शिकण्याचा मार्ग आहे.
·
कालमर्यादेपलीकडील दृष्टिकोन (Beyond Temporal Limits): मानवी मेंदू प्रत्येक
गोष्टीचा विचार भूत, वर्तमान आणि भविष्य या काळाच्या
मर्यादेत राहून करतो. परंतु निसर्गाचे आणि विश्वाचे काही नियम काळाच्या पलीकडील
असतात, हे स्वीकारण्याची लवचिकता मनात असावी.
·
मार्गदर्शकाशी पारदर्शक संवाद: आपल्या गुरूंशी किंवा जीवनसाथीशी
मनातील कोणताही संकोच न बाळगता संवाद साधल्यासच नात्यात आणि ज्ञानात स्पष्टता (Clarity) येते.
८. निष्कर्ष
अशा प्रकारे या चौथ्या श्लोकात अर्जुनाने विचारलेला प्रश्न हा
संपूर्ण भगवद्गीतेतील एक अत्यंत महत्त्वाचे वळण ठरतो. या प्रश्नामुळेच पुढील
श्लोकांमधून साक्षात भगवान श्रीकृष्ण स्वतःच्या जन्माचे अलौकिक सत्य, अवताराचा हेतू (“यदा यदा हि धर्मस्य…“)
आणि कर्मबंधनातून मुक्ती देणारे ज्ञान उलगडणार आहेत. जिज्ञासू
साधकाच्या शंकेचे निरसन करून त्याला सत्यज्ञानाकडे नेणारा हा श्लोक अत्यंत
महत्त्वपूर्ण आहे.